मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व : प्रयास गर्दा समाधान हुने समस्या

_{^{हातीको आक्रमणबाट घाइते भएकी कञ्चनपुर, विकास वस्ती निवासी लक्ष्मी जोशी । तस्बिर : सौरभ राना}}

कञ्चनपुर / सुदूरपश्चिम प्रदेशको कञ्चनपुरमा अवस्थित शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज जैविक विविधताले समृद्ध क्षेत्र हो । एसियाकै सबैभन्दा धेरै बाह्रसिंगे यो निकुञ्जमा छ । ठूलो संख्यामा हात्ती, पाटेबाघ, गैडा, हरिण, चित्तल, चितुवा लगायत वन्यजन्तुका साथै विभिन्न प्रजातीका पन्छीहरूको पनि बासस्थान हो यो । निकुञ्ज क्षेत्रमा यी विभिन्न पशुपंछीको संख्यासंगै ओरपरका मानव वस्तीहरुमा जोखिम र पीडा पनि बढिरहेको छ ।

जीवन र जीवोकोपर्जनमा जङ्गलीजन्तुको जोखिम

शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोडिएका कञ्चनपुरका सात पालिकाका बासिन्दा वन्यजन्तुबाट पीडित छन् । भीमदत्त नगरपालिकाका वडा १३, १४, १५, १६, १७ र १९, बेदकोट नगरपालिकाका १ र १०, शुक्लाफाँटा नगरपालिकाका २, ४, ५, ७, १० र १२, लालझाँडी गाउँपालिकाको वडा ६, बेलौरी नगरपालिकाको वडा ९ र दोधारा चाँदनी नगरपालिकाका सबै १० वडाका बासिन्दा वन्य जन्तुबाट हैरान भएको ती वडाका बासिन्दाहरु बताउछन् ।

२०८२ माघ २५ गते राति लालझाँडी गाउँपालिका ६ ढक्का शिविरमा बस्दै आएका ६ वर्षीया बालिका रोजिना साउँदको हात्तीको आक्रमणबाट ज्यान गयो । निकुञ्जबाट आएको हात्तीले राति २ बजे निजको घरमा आक्रमण गर्दा बालिकाले ज्यान गुमाइन् भने उनका ५५ वर्षीय हजुरआमा पार्वती साउद गम्भिर घाइते भइन् ।

विसं. २०८१ असोज १२ गते हात्तीकै आक्रमणबाट लालझाँडी गाउँपालिका–४ डाँगाजाइका ५० वर्षीय रामदल रानाले पनि ज्यान गुमाए । लगत्तै असोज २१ गते राती हात्तीले आक्रमण गर्दा बेलौरी नगरपालिका–६ ढक्का चाँदरका २२ वर्षीय उमेश चौधरीले ज्यान गुमाउनु पर्यो ।

विसं २०७८ मंसिर २६ गते निकुञ्जबाट आएको हात्तीले घरमै पुगेर आक्रमण गर्दा लालझाँडी गाउँपालिका–६ ढक्का शिविरमा बस्दै आएका ४५ वर्षीय खगिराज रानाले ज्यान गुमाएका थिए ।

लामो समय व्यावसायिक तरकारी खेती गरेकी धनमति क्षेत्री अहिले फुर्सदमा छिन् । शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिक निम्बुखेडा गाउँमा १० कठ्ठा जमिनमा तरकारी खेती गर्दा दैनिक १० हजार रुपैयाँसम्म बिक्री गर्न सक्ने उनी वन्यजन्तुबाट जोगाउन रखबारी गर्दा–गर्दा हैरान भएपछि हार खाएर कृषिबाट विदा लिएकी हुन् । “निकुञ्जका वन्यजन्तुबाट खेती जोगाउन केही उपाय नलागेपछि दुःख गर्नुको अर्थ भएन”, उनी भन्छिन् ।

निम्बुखेडाकै शेरबहादुर खत्रीको पनि कथाव्यथा उही छ । तरकारी र फलफूलबाट वार्षिक तीन लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने गरेका उनले पनि निकुञ्जबाट आउने वन्यजन्तु रोक्न निकै प्रयास गरे । कुनै उपाय नलागेपछि खेती छाडेर किनारा पसलमा लागे ।

१० वर्ष बाख्रापालन गरेकी हिरा ओझा जोशीको व्यवसाय पनि वन्यजन्तुले ठप्प पार्यो । मासिक ३० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी हुन थालेकोमा चितुवाको आक्रमण बढेपछि उनले बाख्रा जोगाउनै नसकेर कुखुरा पाल्न थालिन् । “अजिंगरले एकैरात सयभन्दा बढी कुखुरा खाइदिएपछि अहिले त्यसै बसेकी छु”, उनी भन्छिन् ।

यहि २०८२ सालमा पनि, बेदकोट नगरपालिका–१, चम्भापुरका राधा मल्लको गहुँबाली चित्तल, बँदेल, बाँदर, हात्ती र निलगाईले सखाप पारिसके ।

वन्यजन्तुबाट मानवीय र भौतिक क्षति

यी केवल प्रतिनिधि घटनाहरू मात्र हुन् । कञ्चनपुरमा वर्षेनि निकुञ्ज वस्ती भएर प्रवेश गर्ने हात्तीको आक्रमणबाट २–३ जनाले ज्यान गुमाउदै आएका छन् भने निकुञ्जका वन्यजन्तुबाट मध्यवर्ती क्षेत्र र आसपासका किसानहरूले जोखिम र क्षतिको सामना गर्नुपरिरहेको छ । वन्यजन्तुले अन्नबाली, तरकारी, फलफूल नाश गर्ने तथा घरटहरा पनि भत्काइदिने गरेका छन् । बाघ र हात्तीको आक्रमणबाट मानिसहरूले अकालमा नै ज्यान गुमाउनु परेको छ भने पशुचौपायाको क्षति पनि ठुलो संख्यामा भइरहेको स्थानीयहरू बताउँछन् ।

निकुञ्ज प्रशासनको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा मात्रै पनि बाघको आक्रमणबाट दुई जनाको ज्यान गएको छ भने एक जना घाइते भएका छन् । सोही अवधिमा चितुवाले एक जनालाई गम्भीर घाइते बनाउनुका साथै १४१ वटा बाख्रा र २४ वटा कुकुर मारेको छ । जंगली हात्तीको बथानले सातवटा घर र गोठ भत्काउनुका साथै २२१ परिवारको अन्नबाली ध्वस्त पारेको छ ।

आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा वन्यजन्तुको आक्रमणबाट पाँच जनाको मृत्यु भएको थियो । सो अवधिमा हात्तीको आक्रमणबाट तीन, बाघ र बँदेलको आक्रमणबाट एक/एक जनाको मृत्यु भएको थियो । यसैगरी १५ जना गम्भीर र ११ जना सामान्य घाइते भएका थिए । त्यस अवधिमा वन्यजन्तुले ३४७ पशुचौपाया मारेका थिए भने ५९० घटनामा अन्नबाली क्षति भएको थियो । पन्छीहरूले पनि अन्नबाली, तरकारी, फलफूल र पशुधनमा क्षति पुर्याउने गरेको किसानहरू बताउँछन् ।

_{^{आर्थिक वर्ष २०७९/२०८० मा वन्यजन्तुको आक्रमणबाट भएको मानवीय र भौतिक क्षतिको विवरण / स्रोत : शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जको कार्यालय}}

किन आउँछ वन्यजन्तु वस्तीतिर ?

निकुञ्ज र वस्तीबीचको मध्यवर्ती क्षेत्रले वन्यजन्तुलाई वनमै सीमित पार्न सकेको छैन । सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका वातावरण विज्ञानका प्राध्यापक तर्कराज जोशी निकुञ्जभित्र वा वरपर मानव गतिविधि बढ्दै जानु, जंगल फँडानी हुनु, घाँसको मात्रा घट्दै पानीका स्रोतहरू सुक्दै जानुलाई वन्यजन्तु वस्तीतर्फ आउनुको मुख्य कारण मान्छन् । उनको भनाइ अनुसार सुख्खामा हात्ती, बाघजस्ता ठूला जनावर पानी र शीतल खोज्दै वस्ती नजिक आउने गरेका थुप्रै घटना देखिने गरेको छ ।

वन्यजन्तुको निर्वाध आवागमनका लागि ओभरपास वा अण्डरपासको प्रबन्ध छैन । वन्यजन्तुलाई रोक्न तारबार, पर्खाल वा चेतावनी प्रणाली राखिए पनि ती प्रभावकारी भने नभएको भीमदत्त नगरपालिका–१६ मजगाउका स्थानीय राकेश खड्काले बताए ।

राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिक मानव वस्ती, कृषि क्षेत्र र सडक विस्तारले वन्यजन्तुको प्राकृतिक मार्ग अवरुद्ध बन्दै गएका छन् । भीमदत्त नगरपालिका–१५ मा प्राकृतिक मार्गमा व्यवधान हुँदा वन्यजन्तु दैनिकजसो गाउँ पस्ने गरेको गोबरिका स्थानीय हर्क विकले बताए ।

विगतमा जंगली जनावरले यात्रा गर्दै आएका प्राकृतिक मार्गमा घना वस्ती बस्नु तथा स्थानीयहरुले खेतीपाती गर्न थालेपछि जनावरहरुको प्राकृतिक मार्ग अवरुद्ध बन्दै गएको शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी पुरुषोत्तम वाग्लेले बताए । मानव वस्ती बाक्लीदै गएपछि जनावरका मार्गहरु अवरुद्ध बनेको उनको भनाई छ । मार्गहरु अबरुद्ध बन्दै गए पनि जनावर बस्ती प्रवेश गर्दा पूर्व सूचना प्रणाली भने हाल निकुञ्जसँग नभएको उनको भनाई छ । यस विषयमा छलफल गरिने उनले बताए ।

शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख चन्द्रशेखर चौधरीका अनुसार निकुञ्जले वन्यजन्तुलाई मानव वस्तीमा पस्न नदिन मध्यवर्ती क्षेत्र र आसपासका गाउँबस्ती छेउमा जैविक बार लगाउने, स्थानीयलाई तारमा विद्युत प्रवाह नगर्न सम्झाउने लगायत काम गरिरहेको छ । त्यसबाहेक निकुञ्ज क्षेत्र सुरक्षाका लागि नेपाली सेना परिचालन हुने गरेको छ । तर सदियौंदेखि आउजाउ गर्ने गरेको जंगलको बाटोमा हात्तीलाई रोक्न नसकिने उनी बताउँछन् । त्यसैले हात्तीबाट जोगिन जैविक करिडोर अपरिहार्य हुने उनको भनाइ छ ।

तर शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जले भने जैविक करिडोर बनाउने विषयमा भने हालै कुनै समझदारी नभएको जनाएको छ । निकुञ्जका प्रमुख चन्द्रशेखर चौधरीले जैविक करिडोर प्राकृतिक भएकाले लालझाँडी करिडोर प्राकृतिकरुपमा निर्माण भएपनि निकुञ्जमा करिडोर बनाउने विषयमा छलफल भने नभएको बताए ।

द्वन्द्वबाट दुवैतर्फ क्षति

वन्यजन्तु-मानव द्वन्द्वमा दुवैतर्फ क्षति हुने गरेको छ । वन्यजन्तुबाट मानवीय क्षति हुँदै आएको छ नै, मानिसले पनि वन्यजन्तुलाई हानी पुर्याउन प्रयास निरन्तर गर्दै आएको तथ्यांकहरूले देखाउँछन् ।

वन्यजन्तुबाट जोगिन निकुञ्ज क्षेत्रमा मानिसले तारबारमा विद्युत प्रवाह गर्ने, विद्युतीय पासो थाप्ने लगायत काम गरिरहेका छन् । स्थलगत अध्ययनका क्रममा बेदकोट–१० स्थित कोल्डस्टोर क्षेत्र र भीमदत्त नगरपालिकाका निकुञ्ज आसपासमा विद्युतीय तार राखेको भेटिएको थियो ।

_{^{बेदकोट नगरपालिका नदी छेउमा (१) र भीमदत्त नगरपालिका १५ मा (२) बिछ्याइएको विद्युतीय तार । तस्बिर : प्रकाशविक्रम शाह}}

आव ०८०/०८१ मा मान्छेको आक्रमणबाट बदेल र खरायो लगायत १८ वन्यजन्तु मारिएको तथ्यांक निकुञ्जसँग छ । तर निकुञ्ज क्षेत्रमा विद्युतीय पासो थाप्ने, विष हाल्ने व्यक्तिहरु हाल सम्म फेला भने नपरेको निकुञ्जका प्रमुख चन्द्रशेखर चौधरीले बताए । राति तथा दिनमा निकुञ्जमा दैनिक गस्ती गरिँदै आएको बताउदै उनले फेलापरेको खण्डमा नियमाअनुसार कार्वाही गरिने उनको भनाइ छ ।

नेपाल वातावरण पत्रकार समूहमा कार्यरत निमेश रेग्मी भन्छन्, “सामान्यतया मानिसले आफ्नो आफ्नो सुरक्षाको लागि गरेको बन्दोबस्तले नै वन्यजन्तु मर्ने गरेको पाइन्छ । कतै कतै अबैध सिकारका लागि पनि वन्यजन्तु मारेको पाइन्छ । आफू, आफन्त मानिस, आफ्नो पशुधन वा खेतिबरीमा गरेको नोक्सानको कारण दपेट्दै गएर मार्ने पनि पनि यदाकदा नदेखिने होइन । तर यस्तो प्रतिशोध धेरै कम देखिन्छ ।”

बेलौरी नगरपालिका–९ स्थित मध्यवर्ती क्षेत्र कुन्डावासीले वन्यजन्तु मार्ने भन्दा रोक्ने रणनीति लिएर राति बिजुली र आगो बाल्ने गरेको र वन्यजन्तुको गतिविधि जान्न घण्टी वा बत्तीको प्रयोग गर्दै आएका छन् । बेदकोट नगरपालिका–१ का ज्योती मल्ल वन्यजन्तुलाई प्रकृतिको हिस्सा र धार्मिक–सांस्कृतिक प्रतिकका रुपमा हेर्ने परम्परा रहे वन्यजन्तुको वस्ती प्रवेश र क्षति बर्षेनी बढे पनि सरकारले गतिलो उपाय नदिदा निराश भएर मानिसहरू वन्यजन्तुलाई बोझ ठान्न थालेको बताउँछन् ।

शुक्लाफाँटा–५ की धनमति साउँद वन्यजन्तुप्रति सद्भाव हुँदाहुँदै पनि आत्मरक्षाका लागि विद्युतीय पासो जस्ता उपाय गर्नु स्थानीयको बाध्यता रहेको बताउँछिन् ।

यस अवधिमा निकुञ्जले वस्ती प्रवेश गरेका २८ वटा वन्यजन्तुको उद्दार र पुनःस्थापना गरेको तथ्यांक छ ।

क्षति र राहत

निकुञ्ज प्रशासनले मध्यवर्ती क्षेत्र र आसपासका वस्तीहरूमा वन्यजन्तुले गरेको क्षतिवापत ‘वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको राहत सहयोग निर्देशिका – २०६९ (संसोधन २०७४)’ को आधारमा वन्यजन्तुको आक्रमणबाट मानिसको मृत्यु भएमा परिवारलाई १० लाखसम्म र बालिनाली क्षतिमा बढीमा १० हजार रुपैयाँ राहत वितरण गर्दै आएको छ । निकुञ्ज प्रशासनले आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा जंगली जनावरबाट अन्न तथा तरकारी बाली र घरगोठमा क्षति भएपछि एक करोड ३६ लाख ७२ हजार ५० रुपैयाँ क्षतिपूर्ति वितरण गरेको थियो । सो अवधिमा जंगली जनावरले ९७९ घरपरिवारको बालीनाली तथा पशुचौपाया क्षति गरेका थिए ।

निर्देशिकाका अनुसार राहत पाउन घटनास्थलको सर्जमिन मुचुल्का, प्रहरी प्रतिवेदन, पीडित वा मृतकको फोटो, घर/जग्गाधनी पुर्जा, नाता प्रमाण, स्वास्थ्य संस्थाको सिफारिस, पशु सेवा/कृषि सेवा वा सम्पत्तिसम्बन्धी प्राविधिकको मूल्याङ्कन/सिफारिस लगायत कागजात निकुञ्जमा पेस गर्नुपर्छ ।

तर वन्यजन्तुले गर्ने क्षतिको उचित क्षतिपूर्ति पाउने प्रणाली निकै झन्झटिलो भएको पीडित किसानहरूको अनुभव छ । शुक्लाफाँटा–१० का राजेश विक क्षतिपूर्तिमा पाइनेभन्दा बढी रकम प्रक्रियामै खर्च हुने बताउछन् । “एक त क्षतिपूर्तिका लागि थुप्रै प्रमाण जुटाएर धेरै समय पर्खनुपर्छ”, उनी भन्छन्, “प्रक्रिया पुर्याउन आउजाउ गर्दा नै क्षतिपूर्तिमा पाइने रकमभन्दा बढी खर्च भइसक्छ ।”

राहत प्रक्रियालाई सहज बनाउन कानून संसोधन प्रक्रिया बाट यसको समाधान खोजिनुपर्ने निकुञ्जका प्रमुख चौधरी बताउँछन् । अर्काेतिर प्रतिपरिवार १० हजार रुपैयाँको सीमालाई पुनरावलोकन गरिपनुपर्ने स्थानीयको माग रहेकोले सरकारले समस्या समाधान गर्नुपर्ने उनले बताए ।

समस्या समाधानका केही उपायहरू

वन्यजन्तुले गर्दा रातभरी जाग्राम बस्नुपर्ने र आफ्नो सुरक्षा आफै गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको लालझाडी गाउँपालिका–६, शोभाताल गाउँका चेतराम चौधरी बताउछन् । “मध्यवर्ती सामुदायिक वन क्षेत्रबाट आउने हात्ती, बँदेल आदि धपाउन राति ठूलाठूला आगो, विद्युत्को चिम बाल्ने, बेसरी घण्टी बजाउने, कराउनेबाहेक अरू उपाय छैन हामीसँग”, स्थानीय गणेश महरा भनाइ छ । वन्यजन्तुबाट वस्ती जोगाउन निकुञ्ज, स्थानीय सरकार र प्रशासनले ठोस योजना बनाएर लागू गर्न उनको आग्रह छ ।

दोधारा चाँदनीका बासुदेव शर्मा वन्यजन्तु मानव वस्तीमा पस्नै नपाउने उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्ने बताउँछन् । बाघ, चितुवाजस्ता हिंस्रक जन्तु प्रायः राति मानव वस्ती पस्ने हुँदा निकुञ्जलाई कम्तीमा चार मिटर अग्लो तारजालीले बार्न र विद्युत् बत्तीको व्यवस्था हुनुपर्ने उनको माग छ ।

तर स्थानीय सरकारले वनको सिमामा लगाएका तारजाली प्रभावकारी नरहेको र हात्ती जस्ता ठुला जनावरका लागि तार जालीको अर्थै नहुने भीमदत्त नपा– १३ का पवन भट्टको अनुभव छ ।

निकुञ्ज क्षेत्रमा नेपाल आर्मीको अजुर्नी व्यारेक नजिकको जंगलमा पूर्वपश्चिम राजमार्गमाथिबाट दुई स्थानमा यस वर्षदेखि घस्रिने प्रजाती र बाँदरलाई वारपार गर्न सडकमाथिबाट मोटो डोरी टाङ्ने व्यवस्था गरिएको निकुञ्जका सूचना अधिकारी पुरुस्तोम वाग्लेले बताए ।

मध्यवर्ती क्षेत्रका स्थानीयहरुले सामुदायिक वन क्षेत्रको संरक्षण गरेवाफत निकै सस्तो मुल्यमा काठ दाउरा खरिद गर्न पाएका छन् । बेलौरी नगरपालिका ९ कुण्डा स्थित बैजनाथ मध्यवर्ती सामुदायिक वनका अध्यक्ष भागरती ऐरले बाहिर एक हजार पाँच सय पर्ने प्रति क्युफिट सालको काठ उपभोक्ताहरुले सामुदायिक वनको संरक्षण गरेवापत पाँच सय प्रति क्युफिटमा खरिद गर्दे आएको बताइन् । जसले गर्दा स्थानीय समुदायमा वन तथा वातावरण संरक्षणप्रतिको चेतना र सहभागिता बढ्दै गएको उनको भनाई छ ।

“किसानले वन्यजन्तुबाट वर्षेनी करोडौं क्षति बेहोरिरहनुपरेको छ”, कञ्चनपुरको बेलडाँडी गाउँपालिका २ का स्थानीय हिरा चन्द भन्छन्, “निकुञ्जले आफ्नो आयको निश्चित हिस्सा किसानको संरक्षणमा खर्च गर्ने नीति पनि चाहियो ।” राहतको प्रावधानलाई सरल र छरितो बनाउनुका साथै वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको विमा योजना लागू गरेर किसानको जोखिम घटाउनुपर्ने उनको माग छ ।

तर, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख चन्द्रशेखर चौधरीले भने क्षतिको विवरण संकलन गरेर सरकारले बनाएको मापदण्ड अनुरुप नै क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराइदै आएको जनाए । थप राहतका कार्यक्रम भने हाल सञ्चालनमा नरहेको निकुञ्जका प्रमुख चौधरीले बताए ।

अर्कोतिर स्थानीयतहले पनि पालिकाभित्र जनावरबाट पुगेको क्षतिको मुल्यांकन गरी राहत उपलब्ध गराउदै आएको जनाएका छन् । लालझाँडी गाउँपालिकाका सूचना अधिकारी नरेश चौधरीले जनावरबाट पुगेको क्षतिको मुल्यांकन गरि कृषकहरुलाई उचित क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउदै आएको बताए । गत आर्थिक वर्षमा जनावरबाट क्षति पुगेका तीन परिवारलाई राहत वितरण गरिएको उनले बताए ।

वातावरण विज्ञ एवम प्राध्यापक तर्कराज जोशी वन्यजन्तुहरू आहाराका लागि वस्ती पस्न थालेकोले निकुञ्जभित्रै पानी र आहाराको उचित व्यवस्थापन गर्नु जरुरी रहेको बताउछन् । “किसानलाई वन्यजन्तुबाट बढी मासिने तरकारी, धान, मकै, गहुँ आदिको सट्टा अदुवा, बेसार, लेमनग्रास जस्ता बाली लगाउन प्रेरित गर्नुपर्छ”, उनको सुझाव छ, “सरकारले लागु गरिरहेको बाली बिमा, चौपाया बिमाजस्ता नीति तथा कार्यक्रम अझ ब्यापक किसानहरूका बीच विस्तार गर्नुपर्छ ।”

निकुञ्जमा जनावरलाई पानी तथा आहाराको समस्या समाधानका लागि २०८२ मा मात्रै दुई मध्यवर्ती सामुदायिक वन तथा निकुञ्ज क्षेत्रमा पानी भरिने स्थान निर्माण गरिएको निकुञ्जका सूचना अधिकारी पुरोस्वत्तम वाग्लेले बताए । तर जनावरले आहाराको व्यवस्थापन स्वयम गर्ने भएकाले त्यस तर्फ भने छुट्टै काम नभएको उनको भनाई छ ।

निकुञ्ज आसपासका वस्तीका कृषकहरुलाई प्रोत्साहन गर्न पालिका तथा संस्थाहरुले भने चाँसो नै दिएका छैनन् । गोबरीयाका स्थानीय मन्जुदेवी चटौतले जंगली जनावरका कारण बालिनाली लगाउन छोडेको बताइन् । जनावरले नखाने प्रकारका तरकारी अथवा अन्य खाद्यवाली लगाउने विषयमा नगरपालिका वा कुनै संस्थाले आश्वासन भने नदिएको उनले बताइन् । जसले गर्दा पनि निकुञ्ज आसपासका किसानहरु जमिन बाझो राख्न बाध्य छन् । “जैविक विविधता संरक्षण र स्थानीय समुदायको आर्थिक हीतबीच सन्तुलन मिलाउने रणनीति तयार गर्न जरुरी छ । मानिसलाई जीवन र जीविकोपार्जनको अधिकार छ, वन्यजन्तुलाई पनि बाँच्ने अधिकार छ ।” भन्दै मानव–वन्यजन्तु सहअस्तित्वका लागि व्यवहारिक नीति निर्माण र कार्यान्वयन महत्वपूर्ण रहेको प्राध्यापक तर्कराज जोशी बताउछन् ।

(यो रिपोर्ट इन्टरन्यूज अर्थ जर्नालिज्म नेटवर्कको सहयोगमा उत्पादन गरिएको हो ।)