मानव–वन्यजन्तु सम्बन्ध सुदृढिकरणका लागि द्वन्द्व घटाऔं, सहअस्तित्व बढाउऔं !
बझाङ । हरेक बर्ष भदौ महिनाको अन्तिम साता – पूर्णिमा आसपास – पशुचौपायाका गोठहरू उच्च भेगतिर सार्ने चलन छ र ती पशुचौपायालाई हिउँदमा फेरी बेँसीतिरै झारिन्छ । त्यसरी बेँसी झार्दा तिनलाई पछ्याउँदै वन्यजन्तुहरू पनि झर्न थाल्छन् ।
आहाराको खोजीमा चितुवा, भालु, स्याललगायत वन्यजन्तु तल झर्दा बाली र पशुधन क्षतिका घटना बढ्दै गएका छन् । यो परिवेश खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज आसपासमा पटक पटक दोहरिने गरेको छ ।
बझाङको खप्तडछान्ना गाउँपालिका र थलारा गाउँपालिकाका १० वटा वडा, बाजुराको छेडेदह गाउँपालिकाका २ वटा वडा, अछामको साँफेबगर नगरपालिकाका ६ वटा वडा र डोटीका सायल गाउँपालिका र पूर्वीचौकी गाउँपालिकाका ६ वटा वडा गरी, खप्तड फेदीका पाँच गाउँपालिका र एक नगरपालिकाका कुल २४ वटा वडाका बासीन्दा वन्यजन्तु द्वन्द्व जोखिममा छन् ।
वन्यजन्तुको बढ्दो गतिविधिको जोखिम
राष्ट्रिय निकुञ्जबाट आउने चितुवा, भालु, बँदेल, स्याल, दुम्सी र बाँदरबाट स्थानीयवासी हैरान छन् ।
चारदशक पशुपालनमा बिताएकी खप्तड छेडेदह गापा–१, शेरागाउँकी अम्बादेवी रोकायाको अनुभवमा वन्यजन्तुबाट पशुधनको रक्षा जहिल्यै कठिन हुने गरेको छ । “हरेक वर्ष मेरै पनि २/४ लख्खीमी (चौपाया) चितुवा, भालु, स्यालले मारेकै हुन्छ”, उनी भन्छिन्, “दाड्या (हिंसक जंगली जनावर) नलागोस् भनेर पुजा गर्दा पनि लख्खीमी मारेकै हुन्छ ।”
पशुधनको रक्षा होस् भनि पुजाआजा गर्ने गरेको भएपनि जंगली जनावरले दु:ख दिन नछोडेको उनको गुनासो छ । उनको बिचारमा बँदेल, स्याल, दुम्सीले बाह्रैमास तथा चितुवा र भालुले प्रायः हिउँदमा बढी नोक्सान गर्छन् ।
भदौ, असोज र पुसमा बढी जोखिम
जंगली जनावरबाट हुने पशुधन क्षति भदौ, असोज र पुस महिनामा बढी हुने गरेको खप्तडछान्ना गाउँपालिकाको पशु शाखाको तथ्यांकले देखाउँछ । दुई वर्षको तथ्यांक हेर्दा असोजमा एकै गाउँमा ११, भदौमा ८ र पुसमा ५ वटा चौपाया वन्यजन्तुले मारेको शाखा प्रमुख अमरराज गिरीले बताए ।
उक्त पालिकाको मेल्तडीमा मात्रै मङ्सिरमा २, जेठमा ३, फागुन, कार्तिक र साउनका १/१ पशुधनको क्षति भएको उनले बताए । “यो तथ्यांक एउटा गाउँ मेल्तडीको मात्रै हो”, उनले भने, “यहाँ वैशाख, असार, माघ र चैत भने यस्ता घटना भएको देखिँदैन ।”
यहि २०८२ पुस १७ गते थलारा, देवस्थलीमा घर नजिकै बाँधेर चराउँदै गरेका तीन वटा बाख्रा चितुवाले मार्यो ।
त्यस्तै पुस २५ गते, थलारा गाउँपालिका–८, कोइरालकोटमा खडकबहादुर सिंहका १० बाख्रा घर नजिकैको डाँडाबाघ मध्यवर्ती सामुदायिक वनको ककनेडी घोडिबिन्ना हलाने वनमा चर्दै गरेका बेला चितुवाले मार्यो । उनका सबै बाख्रा आधा घण्टामै मारिए । यसै आसपासमा अदुकाली, घोडादाउना, दुवाली, कोइरालकोट र देवस्थलीमा चितुवाले दुई दर्जनभन्दा बढी पशुचौपाया नोक्सान गरेको देखिन्छ ।
गत साल २०८१ मा चितुवाले खप्तड छेडेदह–१, शेरागाउँकी अम्दादेवी रोकायाको गोठ नै रित्तो पारि दियो ।
उता चितुवाले नै खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जबाट दशौँ किलोमिटर टाढा थलारा–२ कालापानी बिसौनामा रवीन्द्र खातीका ११ वटा बाख्रा नोक्सान गर्यो । भारतमा १२ वर्ष काम गरेर गाउँमै आत्मानिर्भर हुन फर्केका रवीन्द्र फेरि उतै लाग्न बाध्य भए ।
सोही वर्ष वर्खे सिजन सकिनै लाग्दा खप्तडछान्ना गाउँपालिका–३, लोखाडाका सर्जन रावलका हल गोरूसहित सात वटा गाइ र तीन वटा बाख्रा मध्यराति गोठबाटै भालुको सिकार भए ।
सर्जन रावल । तस्बिर : भूमिराज पिठातोली
पुस २ गते चितुवाले नै थलारा–९ का जगत विष्टका १० बाख्रा मारेर गोठ रित्तो पार्यो । अनि सोही फागुनमा खप्तडकै फेदी खप्तडछान्ना गाउँपालिकाको खालीगडामा भेडा–च्यांग्रा चराइरहेका राजमल शाही दिउँसै चितुवाको आक्रमणमा परे । चितुवासँग जुझिरहेका उनी धन्न भोटे कुकूर आएर जोगिए ।
चितुवाको आक्रमणमा परेका राजमल शाही । तस्बिर : अर्थ जङ्ग शाही
त्यस अघि पनि खप्तडछान्ना गाउँपालिका–३, लोखाडाको माथिल्लो डाँडामा बाख्रा चराइरहेका हिक्मत रावल भालुले आक्रमण गर्दा धन्न–धन्न बँचेका थिए । माउ भालुको आक्रमणमा घाइते भएका उनी डेढ वर्ष थला परेका थिए ।
यी त प्रतिनिधि घटनाहरू मात्र हुन्, जसले खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जबाट मध्यवर्ती क्षेत्रमा आउने वन्यजन्तुबाट स्थानीय जनता कति असुरक्षित छन् भन्ने कुरालाई देखाउँछन् ।
वन्यजन्तुहरू वर्खामा निकुञ्जमै रहने र बर्षा सकिए पछि बस्तीतिर पस्ने गरेको देखिन्छ ।
वन्यजन्तुका डरले बसाइँसराइ
डोटीको सायल गाउँपालिका, भल्माका धनबहादुर विष्ट जंगली जनावरले पशुधनको मात्र नभई खेतीबालीको पनि नोक्सान गर्ने गरेको बताउछन् । वन्यजन्तुको बढ्दो गतिविधिले पशुधन र खेतीबाली नष्ट हुने क्रम नरोकिए पछि मानिसहरू बसाइँसराइ गर्न बाध्य हुदैछन् । धनबहादुर विष्टका अनुसार, केहि वर्ष अघिसम्म भल्मा गाउँमा ८२ परिवार थिए । “अहिले निकुञ्जबाट गाउँ पस्ने जनावरहरूकै कारण १०/१२ घर मात्र बाँकी छौं।”
किन जान्छन् जङ्गल बाहिर वन्यजन्तु ?
डिभिजन वन कार्यालय बझाङका वरिष्ठ अधिकृत (उपसचिव) शम्भु तिवारीका अनुसार, पहिले वनमा चित्तल, मृग, हरिण, बदेँललगायत बाघ, चितुवाका आहारा जनावरको चोरी सिकारी हुन्थ्यो । अनि आहारा खोज्न बाघ, चितुवा जङ्गलको बाहिरी क्षेत्र जान्थे ।
अहिले भने उनीहरूकै आहाराको लागि मात्रै त वनमै जन्तु बढेका छन् । तर जंगल प्रर्याप्त भएको कारणले संख्या वृद्धि भएका अन्य जनावर पनि आहारा खोज्दै बस्तीहरूमा पुग्ने गरेको बताए ।
बाघ, चितुवा प्रजातिका भाले आहारा र आफ्नो क्षेत्र बिस्तारका लागि बढी गतिविधि गर्ने उनि बताउँछन् । “एकापसमा भिडेर हार्ने भाले बाघ वा चितुवाले नयाँ क्षेत्र बनाउँदा बस्ती नजिक पनि पुग्ने गरेको पाइन्छ”, वरिष्ठ अधिकृत तिवारी भन्छन्, “त्यो ठाउँमा आफू सुरक्षित हुन र आहारा खोज्दा मानव वा घरपालुवा जनावरलाई सिकार बनाउन खोजेको देखिन्छ ।”
मान्छेबाट वन्यजन्तु पनि असुरक्षित
वन्यजन्तुले मान्छेलाई मात्र होइन, मान्छेले पनि निकुञ्जका संरक्षित वन्यजन्तुलाई नोक्सान पुर्याउने गरेका छन् । खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जमा आर्थिक वर्ष २०४२/०४३ देखि २०८१/०८२ सम्म वन्यजन्तुसम्बन्धि १६ वटा मुद्दा दायर भएको तथ्यांक छ ।
त्यस्तै, आठवटा वनसम्बन्धि र एउटा अतिक्रमणसम्बन्धि मुद्दा परेको निकुञ्जका सूचना अधिकारी पुरूषोत्तम कडायत बताउँछन् ।
खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्र, बझाङ । तस्बिर : भूमिराज पिठातोली
मध्यवर्ती क्षेत्रवासीले हरेक बर्ष वैशाखपछि हजारौँ पशुचौपाया चरिचराउका लागि निकुञ्जमा छाड्ने चलन छ । कतिपयले पोषिलो बुकी घाँस खाउन् भनेर त कतिले घरमा पाल्नका दुःखले पनि खप्तडमा वस्तु छोडेका हुन्छन् । तीमध्ये कतिपय बाघ, भालु, ब्वाँसोको सिकार बन्छन् । यसरि निकुञ्ज भित्र वन्यजन्तुबाट नोक्सान हुने पशुधनको एकिन भने हुँदैन ।
तीन वर्षअघि लम्पी स्किन रोग फैलिएको बेला खप्तडमा दुई हजार जती पशुचौपाया मरेको अनुमान गरिएको थियो । वरपरका चार जिल्लाका मध्यवर्ती क्षेत्रवासीले चरिचराउका लागि निकुञ्जमा छाड्ने गरेका धेरै चौपाया मरेर निकुञ्ज नै दुर्गन्धित भएपछि दोस्रो वर्ष चरिचराउ बन्द गरिएको थियो ।
क्षति र राहत
वन्यजन्तुबाट हुने जीउ धनको क्षति वापत राहत उपलव्ध गराई वन्यजन्तु र स्थानीय बासिन्दाबिचको अन्तर सम्बन्ध घनिष्ठ राख्ने उद्देश्यले वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयले ‘वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको राहत सहयोग निर्देशिका – २०६९ (दोस्रो संशोधन २०७४)’ बनाइ गरि कार्यान्वयन गरिरहेको छ । खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जले पनि सोही निर्देशिकाअनुसार क्षति व्यहोरेका र आवश्यक सबै कागजात पुर्याउने पशुधनीहरूलाई राहत दिइरहेको छ ।
आर्थिक वर्ष २०७६/०७७ देखि २०८१/०८२ सम्मको अवधिमा चितुवा र भालुको आक्रमणबाट नोक्सान भएका ४६८ पशुधनको राहत दिएको तथ्यांक निकुञ्जसँग छ । जसअनुसार आ.व. २०७६/०७७ मा ५५, २०७७/०७८ मा १५०, २०७८/०७९ मा १२, २०७९/०८० मा ७९, २०८०/०८१ मा १०४ र २०८१/०८२ मा ६८ पशुधन क्षति राहत प्रदान गरेको देखिन्छ ।
त्यसैगरी सोहि अवधिमा अन्नबाली क्षतिमा पनि १२० वटा घटनाको राहत दिएको देखिन्छ । तथ्यांकअनुसार आ.व. २०७६/०७७ मा १, २०७७/०७८ मा ३५, २०७८/०७९ मा ३५, २०७९/०८० मा १४, २०८०/०८१ मा २४ र २०८१/०८२ मा ११ वटा घटना भएको देखिन्छ ।
तर, निर्देशिकाका अनुसार क्षतिको राहत माग गर्न विभिन्न कागजातहरू पनि अनिवार्य संलग्न गर्नुपर्दछ । बाली नष्ट भएको अवस्थामा पनि यही प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ, जसलाई किसानहरू झन्झटिलो मान्दछन् ।
खप्तडछान्ना गापा–५ का ध्रुवराज जोशी वन्यजन्तुले चौपाया मारेपछि त्यसको क्षतिपूर्तिका लागि निवेदन दिए पनि समयमै काम नहुने हुँदा अरू काम छाडेर त्यता लाग्नु नै झमेला हुने बताउँछन् ।
खप्तडछान्ना पालिकाका ६ वडाका २२ गाउँ निकुञ्जसँग जोडिएका छन् । अधिकांश गाउँका स्थानीयले सरकारी कागजात मिलाउन झन्झट सम्झने गरेको उनले बताए ।
सामुदायिक वन अन्तर्गतको मध्यवर्ती क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष खप्तडछान्ना गाउँपालिका–३ मेल्तडीका मेखराज रावल वन्यजन्तुले गरेको क्षतिमा राहत लिन निकै कम गाउँलेले मात्र रिफारिस लिएको बताउँछन् । उनको बिचारमा पनि “यो प्रक्रिया नै झन्झटिलो भएकोले क्षति बेहोरेकाहरूले त्यति चासो दिदैनन् ।”
समस्या समाधानका केहि उपायहरू
राहत प्रक्रियालाई सहज बनाउन वनले सबै अधिकार स्थानीय तहलाइ दिनुपर्ने समाजका अगुवा खप्तडछान्ना गाउँपालिका ५ का दिपेन्द्रकुमार जोशी बताउँछन् । वन विभागले स्थानीय सरकारलाइ अधिकार प्रत्यायोजन गरेर कामको सम्पूर्ण जिम्मेवारी दिएमा झन्झट हट्ने उनको तर्क छ ।
उनले भने, “अहिलेसम्म सबै प्रक्रिया वन ऐन अनुसार दिने गरेको छ । त्यसलाइ संसोधन गरेर अधिकार स्थानीय तहमा सुम्पिने हो भने नजिक रेखदेख र राहतमा छिटो र सहज हुने देखिन्छ ।”
साथै पालिकाहरूले अधिकार पाएपछि पशु तथा कृषि बिमा लागू गर्न र जनचेतना जगाउनेजस्ता काम गरेमा छिटो छरितो हुने उनी बताउँछन् ।
त्यसैगरी, घरपालुवालाई घरमै र वन्यजन्तुलाई वनमै रोक्न सिजन अनुसार चरिचराउको नियम मिलाउनु पनि अर्को एउटा उपाय हुन सक्ने खप्तडछान्ना गाउँपालिका–६ का कविलास खड्का बताउँछन् ।
निकुञ्जले आफ्नो क्षेत्रमा घेराबार गरोस् र क्षति पुगेकालाई सहज राहत उपलब्ध गराओस् भन्ने भल्माका धनबहादुर विष्टको माग छ । “निकुञ्जले आफ्ना जनावरको संरक्षण गरे किसानलाई पनि पशुपालन गर्न सहज हुने” उनी बताउँछन् ।
तर हाल बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रमुख रहेका सरोजमणी पौडेलको बिचारमा “निकुञ्जको सिमाना खुला भएको हुँदा वन्यजन्तुहरू सहजै गाउँ र गाउँका चौपाया पनि निकुञ्ज क्षेत्र पस्ने गरेकाले घेराबार गर्न उपाय उत्तम हुने भए पनि संरक्षित क्षेत्रको सिमाना हेर्दा यो सम्भावना भने कमै देखिन्छ ।”
बरू वस्ती नजिक भएका ठाउँमा घरपालुवा र वन्यजन्तुको आवतजावत रोक्नका लागि सोलारबाट संचालित करेन्टको झट्का दिने दुइसरो तार लगाउन सकिने उनको सुझाव छ ।
वन्यजन्तु बाहिर ननिस्कनका लागि निकुञ्ज भित्रको वातावरण उपयुक्त बनाउनुपर्ने उनको तर्क छ । पानीका पोखरी, वासस्थानको संरक्षण, अवैध सिकार नियन्त्रण गरेमा जंगली जनावर बाहिर निस्कँदैन ।
त्यसैगरी, घरपालुवा जनावरको लागि पनि स्थानीय सरकारसँगको सहकार्यमा डाले घाँस, घाँसे बिरूवाजस्ता वस्तुभाउको आहाराको व्यवस्था गरेमा द्वन्द्व कम हुन सक्छ ।
खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जका पूर्वप्रमुख समेत रहेका पौडेल पनि वन्यजन्तु र पशुधन क्षति न्यूनीकरणका लागि निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्रका समुदाय र स्थानीय सरकार बीच थप प्रभावकारी समन्वय आवश्यक भएको बताउछन् ।
(यो रिपोर्ट इन्टरन्यूज अर्थ जर्नालिज्म नेटवर्कको सहयोगमा उत्पादन गरिएको हो ।)
