विश्वभर वातावरणीय सुधारका प्रयास तीव्र : महायात्रामा नेपाल पनि सामेल
धनगढी / बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रम, पग्लिँदै गरेका हिमाल र अनियन्त्रित डढेलो । यी हुन् प्रकृतिले हामीलाई निरन्तर दिइरहेका कहालीलाग्दो चेतावनीका सङ्केतहरू । तर जलवायु र आफ्नै भविष्यका लागि प्रकृतिबाट प्रेरणा लिने बचनबद्धताका साथ यस वर्षको विश्व वातावरण दिवस मनाइँदै गर्दा विश्वभरबाट सकारात्मक परिवर्तनका सङ्केतहरू पनि आइरहेका छन् ।
विश्व वातावरण दिवसका सन्दर्भमा आइरहेका त्यस्ता सकारात्मक सङ्केतहरू मध्य वातावरण संरक्षण, चक्रीय अर्थतन्त्र र नवीकरणीय ऊर्जाका क्षेत्रमा देखिएका केही प्रेरणादायी कदमहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ :
ब्राजिल : अमेजनको श्वास फेरिँदै, वन विनाश ९ वर्षयताकै न्यून
विश्वको फोक्सो मानिने अमेजन वर्षावनका लागि यस वर्ष ठूलो राहतको खबर आयो । ब्राजिल सरकारको कडा वातावरणीय निगरानी, अवैध रूपमा रुख काट्नेहरू विरुद्धको कडा सैन्य तथा कानुनी कारबाही र वन संरक्षण क्षेत्रको विस्तारका कारण अमेजनमा हुने वन फँडानी नौ वर्षयताकै सबैभन्दा न्यून बिन्दुमा झरेको छ । यो सफलताले विश्वलाई के देखाउँछ भने, यदि राजनीतिक इच्छाशक्ति र सही नीति हुने हो भने भत्किँदै गरेको प्रकृतिलाई पनि जोगाउन सकिन्छ ।
केन्या : समुदायको पाखुराले फर्केको मङ्ग्रोभको हरियाली
केन्याको समुद्री किनारमा यतिबेला एउटा सुन्दर दृश्य देख्न सकिन्छ । त्यहाँका स्थानीय समुदायहरू आफैँ जुर्मुराएर हजारौँ हेक्टर क्षेत्रमा नष्ट भइसकेका मङ्ग्रोभ वनको सफल पुनर्स्थापना गरिरहेका छन् । समुद्रको कडा छालबाट किनारलाई जोगाउने, माछाको संख्या बढाउने र अत्यधिक मात्रामा कार्बन सञ्चित गर्ने यी मङ्ग्रोभ रुखहरू रोपेर केन्यालीहरूले ‘प्रकृतिमा आधारित समाधान’ को उत्कृष्ट नमूना विश्वसामु पस्किएका छन् । यसले वातावरण मात्र जोगिएको छैन, स्थानीयको जीविकोपार्जनमा पनि सुधार आएको छ ।
पुनर्स्थापना स्थलमा फस्टाउँदै गरेका म्यानग्रोभ रूखहरू (केन्या) / तस्वीर : जुलियट ओजवाङ – news.mongabay.com
भारत : लक्ष्यभन्दा ५ वर्ष अगावै आधा ऊर्जा ‘स्वच्छ’
ऊर्जा रूपान्तरणको क्षेत्रमा भारतले विश्वलाई नै चकित पार्ने गरी एउटा ठूलो कोशेढुङ्गा पार गरेको छ । पेरिस सम्झौता अन्तर्गत सन् २०३० सम्ममा हासिल गर्ने भनिएको लक्ष्य भारतले ५ वर्ष अगावै अर्थात् सन् २०२६ मै पूरा गरेको छ । भारतको कुल जडित विद्युत् क्षमताको आधा हिस्सा (५० प्रतिशत) अब गैर-जीवाश्म इन्धन अर्थात् सौर्य ऊर्जा, वायु ऊर्जा, ठूला जलविद्युत र आणविक ऊर्जाबाट प्राप्त हुन थालेको छ । भारतको यो फड्कोले विकासोन्मुख देशहरू पनि हरित ऊर्जातर्फ द्रुत गतिमा अघि बढ्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गरिदिएको छ ।
चीन : जैविक विविधता जोगाउन अर्बौँको कोष
प्रकृतिको क्षयीकरण रोक्न र जीवजन्तु तथा वनस्पतिको संरक्षणका लागि चीनले ‘कुनमिङ-मोन्ट्रियल ग्लोबल बायोडाइभर्सिटी फन्ड’ मार्फत ठूलो वित्तीय लगानी गरेको छ । यो कोषमार्फत हाल २२ वटा पूर्णकालीन ठूला आयोजनाहरू लागु गरिएका छन् । यस अभियानको सुन्दर पक्ष के छ भने, यसले केवल सरकारलाई मात्र नभई ‘पूर्ण-समाज दृष्टिकोण’ अपनाउँदै आम नागरिक, निजी क्षेत्र र स्थानीय निकायहरूलाई जैविक विविधता नीति सुधार र क्षमता अभिवृद्धिमा सँगसँगै डोर्याइरहेको छ ।
युरोप : ‘फ्याँक्ने’ संस्कृतिबाट ‘पुन:प्रयोग’ तर्फ
“सामान किन, प्रयोग गर अनि फ्याँक” भन्ने पुरानो औद्योगिक मोडेललाई युरोपेली सङ्घ (EU) ले चुनौती दिँदैछ । ईयूले यसै वर्ष एउटा क्रान्तिकारी ‘नयाँ सर्कुलर इकोनोमी एक्ट’ (चक्रीय अर्थतन्त्र ऐन) लागू गर्ने तयारी गरेको छ । यस कानुनले पुराना वा रिसाइकल गरिएका कच्चा पदार्थहरूको बजारलाई कानुनी रूपमै बलियो बनाउनेछ । उच्च गुणस्तरका पुन:प्रशोधित सामग्रीहरूको आपूर्ति बढाएर सन् २०३० सम्ममा आफ्नो सर्कुलरिटी दरलाई दोब्बर बनाउने ईयूको योजना छ, जसले गर्दा पृथ्वीको प्राकृतिक स्रोतमाथिको दबाब आधाले घट्नेछ ।
विश्वका अनेक कुनामा भइरहेका यी प्रयासहरूले के देखाउँछन् भने जलवायु परिवर्तनको संकट जतिसुकै ठूलो भए पनि विश्व अब केवल कुराकानीमा मात्र सीमित छैन । विश्व वातावरण दिवसको सन्दर्भमा अन्य देशहरूको चर्चा गरिरहँदा नेपालको आफ्नै पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका गौरवपूर्ण र सकारात्मक कथाहरू छन् । यस महायात्रामा नेपाल पनि आफ्नो योगदानका लागि गर्व गर्ने ठाउँमा छ ।
वातावरण संरक्षण र जैविक विविधताको क्षेत्रमा नेपालले हासिल गरेका केहि सफलता विश्वका धनी र विकसित देशहरूका लागि समेत ठूलो प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । जस्तो कि सामुदायिक वनको ऐतिहासिक मोडल र पाटेबाघको संख्यामा गरिएको अभूतपूर्व वृद्धि ।
नेपाल : वन र बाघ संरक्षण विश्वकै ‘सफलताको प्रतीक’
जतिबेला सन् १९७० को दशकमा विश्व बैंक र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणविद्हरूले “सन् १९९० सम्ममा नेपालका पहाडी क्षेत्रका वनहरू पूर्ण रूपमा विनाश हुनेछन्” भनेर डरलाग्दो भविष्यवाणी गरेका थिए, ठीक त्यतिबेलै नेपालले एउटा क्रान्तिकारी कदम चाल्यो – सामुदायिक वनको अवधारणा ।
पाल्पाको रामपुर–५ स्थित राम्चे सामुदायिक वन क्षेत्र / तस्बिर : रासस
सरकारले वन संरक्षणको जिम्मा स्थानीय समुदायलाई नै सुम्पियो । स्थानीय बासिन्दाहरू आफैँले वनको पहरेदारी गरे, नयाँ बिरुवा रोपे र प्रकृतिको संरक्षण गरे । परिणाम स्वरूप, आज नेपालको झण्डै ४६ प्रतिशत भू-भाग वन क्षेत्रले ओगटेको छ, जुन सन् १९९० को तुलनामा ठूलो फड्को हो । नेपालको यो ‘हरियो सफलता’ लाई आज विश्वभरि वातावरण संरक्षणको उत्कृष्ट मोडलका रूपमा लिइन्छ ।
वनको क्षेत्रफल मात्र बढेन, नेपालले आफ्नो रैथाने वन्यजन्तु संरक्षणमा पनि विश्वलाई नै अचम्ममा पार्ने सफलता प्राप्त गऱ्यो । सन् २०१० मा रसियाको सेन्ट पिटर्सबर्गमा भएको विश्व बाघ सम्मेलनमा नेपाल सहित १३ देशले सन् २०२२ सम्ममा आफ्नो देशमा रहेका बाघको संख्या दोब्बर बनाउने (TX2) प्रतिबद्धता जनाएका थिए । त्यो लक्ष्य पूरा गर्ने क्रममा नेपाल विश्वमै पहिलो देश बन्यो, जसले बाघको संख्या दोब्बर मात्र होइन, झण्डै तेब्बर बनायो । सन् २००९ मा नेपालमा मात्र १२१ वटा पाटेबाघ थिए । अहिले यो संख्या बढेर ३५५ पुगेका छन् ।
यो सफलताको पछाडि रहेको सबैभन्दा मुख्य रणनीति थियो समुदायको सहभागिता ।
यी कथाहरूले वातावरण जोगाउन ठूलो बजेट वा प्रविधि भन्दा स्थानीय जनताको मन र पाखुरा जोडियो भने असम्भव मानिएका भविष्यवाणीहरूलाई पनि गलत साबित गर्न सकिन्छ ।
विश्व वातवरण दिवसका अवसरमा विश्वभरिका यी र यस्तै सफलतामा योगदान दिने सबैमा हार्दिक सुभकामना ।
