खुटिया नदीको सतह बढ्दा बस्तीहरु संकटमा
धनगढी/ कैलालीको चुरे पहाडमा उत्पत्ति भएर ७२ किलोमिटर लामो यात्रा तय गर्दै खुटिया नदी दक्षिण तराईतर्फ बग्दै मोहना नदीमा मिसिन्छ । हेर्दा अत्यन्तै शान्त लाग्ने यो नदी वर्षायाममा भने तटीय क्षेत्रका बासिन्दाका लागि निकै ठूलो समस्या बनेर आउँछ ।
समस्या नदी मात्र होइन, नदीले बगाएर ल्याउने गेग्रान हो । एसियाली विकास बैंक र जलस्रोत तथा सिँचाइ विभागले सन २०२२ मा गरेको अध्ययन भन्छ— खुटिया नदी बगेर आउने चुरे क्षेत्रको भूगोल यति कमजोर छ कि यहाँ हरेक वर्ष प्रति हेक्टर ४० टनसम्म भू–क्षय हुन्छ । यसरी भू–क्षयको माटो, ढुंगा र बालुवा खुटिया नदीले बगाएर ल्याएर तटीय क्षेत्रको ४२ किलोमिटर क्षेत्रमा जम्मा गर्दै जान्छ । पहाडबाट नदी तराई झरेपछि नदीको बहावको गति कम हुँदै जाने हुँदा यसरी बगेर आएको माटो, बालुवा र गेग्रान नदीले तराई क्षेत्रमा जम्मा गर्दै जान्छ । यही अध्ययनले खुटियालाई यो क्षेत्रकै सबैभन्दा छिटो बाढी आउने र सबैभन्दा बढी बालुवा र ढुंगा बगाउने नदीको रुपमा चित्रित गरेको छ ।
चुरेबाट बगेर आउने झण्डै २५ लाख घनमिटर बालुवा र गेग्रान हरेक वर्ष तराईको ४२ किलोमिटर क्षेत्रमा थुप्रिन्छ । यसले गर्दा नदीको सतह वार्षिक ५ देखि १५ सेन्टिमिटरसम्म बढिरहेको छ । अर्थात्, नदी बिस्तारै गाउँभन्दा अग्लो हुँदैछ ।
नदीको सतह घटाउन उत्खनन जरुरी छ । जुन दरमा नदीमा बालुवा र गेग्रान थुप्रिन्छ, त्यसको तुलनामा उत्खनन गर्ने दर भने निकै कम छ । कैलालीका १३ मध्ये १० स्थानीय तहले नदीजन्य वस्तु उत्खनन्बाट मात्रै वार्षिक २४ करोड ८ लाख रुपैयाँ भन्दा बढी राजस्व उठाउँछन् । जसमा गोदावरी नगरपालिकाले सबैभन्दा धेरै ८ करोड र धनगढीले ३ करोड राजस्व उठाउने गरेका छन् । यो रकमको ६० प्रतिशत स्थानीय तह र ४० प्रतिशत प्रदेश सरकारले बाँडफाँट गर्छन् ।
चुरे पहाडबाट उत्पत्ति हुने खुटिया नदी कर्णाली नदी पछि सबैभन्दा बढी गेग्रान बगाउने नदी हो । वार्षिक २५ लाख घनमिटर गेग्रान थुप्रिँदा, गोदावरी नगरपालिका र धनगढी उपमहानगरपालिकाले जम्मा ४ लाख ४० हजार घनमिटर मात्र निकाल्ने अनुमति दिएका छन् । यो कुल थुप्रिने बालुवा र गेग्रानको १० प्रतिशत पनि होइन ।
गेग्रान ननिकालिँदा खुटियाको बाढी सिधै गोदावरीका वडा नं ४, ६, ९ र धनगढीका ७, १२, १४, १५ र १७ नम्बर वडाका बस्तीमा पस्छ ।
गोदावरी–९ का स्थानीय धन बहादुर धामी भन्छन् “नदीबाट गेग्रान निकाल्ने तरिका मिलेको छैन। बालुवा थुप्रिएर नदी खेततिर पस्न थालिसक्यो, हामी सधैं जोखिममा छौँ।“
खुटिया नदी किनारका बासिन्दा राजु श्रेष्ठ पानी परेको राति बाढी घरमा पस्ने डरले निदाउन नसकिने बताउँछन् । “वर्षा लाग्नेबित्तिकै निद्रा लाग्दैन। नदीले कतिबेला कटान गर्छ र कतिबेला गाउँ डुबाउँछ भन्ने डर सधैं रहिरहन्छ ।”
गेग्रान र बालुवा थुप्रिएर सतह अग्लो भएपछि नदीले धार परिवर्तन गरेको र त्यसले बर्खाभरी आफुहरु बाढी र डुबानको जोखिममा रहेको धनगढी–७ बेलीगाउँकी सरिता रानाले बताइन् ।
नदीबाट नदीजन्य पदार्थ उत्खनन पूर्व गरिने वातावरणीय अध्ययनमा नदीमा थुप्रिएको गेग्रान वा बालुवाले निम्त्याउने बिपदबारे अध्ययन नै हुने गरेको छैन । स्थानीय तहहरुले नदीजन्य बस्तुलाई राजश्व संकलनको बिषय मात्रै ठानेका छन् । नदीमा थुप्रिएको नदीजन्य बस्तुलाई बिपदको नजरबाट हेरिएको छैन् । धनगढी उपमहानगरपालिकाको वातावरण महाशाखाका वातावरण अधिकृत अशोक अवस्थी वातावरणीय अध्ययनको प्रतिवेदनले निकाल्न मिल्ने भनेको परिमाणमा मात्रै बालुवा वा ग्राभेल निकालिने बताउँछन् । तर बिपदको अवस्था आइहाल्यो भने वातावरणीय प्रतिवेदनले नभने पनि स्थानीय बिपद ब्यवस्थापन समितिको सिफारिशमा भने थप परिमाणमा बालुवा वा ग्राभेल निकाल्न सकिने उनले जानकारी दिए ।
अहिले प्राथमिकता प्राप्त नदी बेसिन बाढी जोखिम व्यवस्थापन आयोजनाले तटबन्ध निर्माण त गरिरहेको छ, तर नदीको पेटमा थुप्रिएको यो पहाडजस्तो गेग्रान नहटाएसम्म सिमेन्टका पर्खालले मात्र कति धान्ला र ?
चुरेको संरक्षण र नदीको सन्तुलित र वैज्ञानिक उत्खनन नै खुटिया किनारका हजारौँ परिवारलाई सुरक्षित राख्ने एकमात्र उपाय हो ।
(यो सामग्री इन्टरन्यूज अर्थ जर्नालिज्म नेटवर्कको सहयोगमा उत्पादन गरिएको हो ।)
