हिंग रहस्य : हामीले खाने हिंगको यात्रा बर्णन

_{^{तस्बिर क्रेडिट : https://hingwala.com}}

के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ कि हिंगको रूपमा व्यापक रूपमा चिनिने र हाम्रा भान्साघरहरूका भाँडामा अत्यावश्यक रूपमा रहने यो बस्तु वास्तवमा कहाँबाट आउँछ ? यस लेखले तपाईंलाई हिंगको रूख (फेरुला) उम्रने ठाउँ देखि त्यो तिखो मसला तपाईंको भान्साको दराजमा कसरी पुग्छ भन्ने कुरा सम्म पर्दा पछाडि लैजानेछ ।

हिंग कहाँ हुन्छ र हाम्रोमा किन यसको खेती गरिँदैन ?

हिंग मुख्यतया इरान र अफगानिस्तानबाट आउँछ, भारत यसको सबैभन्दा ठूलो उपभोक्ता भए तापनि भारतको हावापानी र माटो यसको खेतीको लागि उपयुक्त छैन, [त्यस्तै नेपाल पनि – सं.] । हिंग मुख्यतया इरान, अफगानिस्तान र तुर्कमेनिस्तानबाट प्राप्त गरिन्छ, जहाँ सुख्खा, चिसो मरुभूमिले बोटलाई यसको वृद्धिको लागि आवश्यक परिवेश प्रदान गर्छ । भारतको माटो, तातो हावापानी र उपयुक्त उचाइको अभाव जस्ता कारणहरूले गर्दा यसलाई स्थानीय रूपमा खेती गर्न प्रयास गरे पनि सफल भएको छैन ।

फेरुला (हिंग) को बिरुवालाई चिसो जाडो, राम्रो पानी निकास भएको बलौटे माटो र सुख्खा वातावरण चाहिन्छ, जुन धेरैजसो भारतीय कृषि क्षेत्रहरूमा पाउन गाह्रो छ । भारतले लगभग सबै हिंग आयात गरिरहेको भए पनि नयाँ सरकारी अनुसन्धानले हिमालयी बेल्टमा, विशेष गरी लद्दाखमा खेतीको अन्वेषण गरिरहेको छ । स्थानीय उत्पादन नबढेसम्म, भारतले यो बहुमूल्य मसला आयात गर्नुपर्ने छ ।

_{^{तस्बिर क्रेडिट : https://hingwala.com}}

रूखबाट हिंग कसरी निकालिन्छ र केले यसलाई यति चर्को बनाउँछ ?

हिंग फेरुलाको बोटको जरा काटेर निकालिने दूधे चोप हो । जसलाई सुकाएर हिंग बनाइन्छ । यसमा हुने प्राकृतिक सल्फर यौगिकहरूको कारण यो यति चर्कोहुन्छ । किसानहरूले फेरुला बोटको जरालाई सावधानीपूर्वक काट्छन्, जसले गर्दा दुधे सेतो चोप (लेटेक्स) बिस्तारै बाहिर निस्कन्छ । हावामा यो रस सुक्दै कडा र्यालको सामान्यतया रातो-खैरो रंगको डल्लोमा परिणत हुन्छ । यसमा पाइने फेरुलिक एसिड र सल्फरयुक्त असारेसिनोटानोल जस्ता प्राकृतिक यौगिकहरूका कारण यसबाट सल्फर जस्तो कडा गन्ध आउँछ । यी यौगिकहरूले नै हिंगलाई हामीले चिन्ने लसुन-प्याज वाला सुगन्ध दिन्छ, जसले गर्दा यो धेरै शाकाहारी परिकारहरूमा प्रयोग गरिन्छ । एक पटक सङ्कलन गरिसकेपछि उक्त र्याललाई या त जस्ताको तस्तै प्याक गरिन्छ वा थप पिसेर सजिलै खानामा प्रयोग गर्नको लागि पाउडर वा पेस्टमा मिसाइन्छ ।

के काँचो हिंग र हामीले किन्ने धुलो हिंगमा कुनै भिन्नता छ ?

काँचो हिंग शुद्ध र्याल हो जो धेरै कडा हुन्छ, जबकि पसलहरूमा बेचिने धुलो नरम र प्रयोग गर्न सजिलो बनाउन पीठो वा स्टार्चसँग मिसाइएको हुन्छ । काँचो हिंग कडा, टाँसिने र्याल टुक्राको रूपमा आउँछ जसलाई प्रयोग गर्नु अघि पिस्न वा फ्राइ गर्न आवश्यक पर्दछ, जसले गर्दा दैनिक भान्साको लागि कम व्यावहारिक हुन्छ । व्यावसायिक पाउडरहरूमा सामान्यतया २५-४०% मात्र हिंग हुन्छ, जसलाई चामलको पीठो, गहुँको पीठो वा गम अरबिकसँग मिसाइन्छ । मिसाइएका यी बस्तुहरूले हिंगको तीव्र गन्धलाई पातलो पार्छन्, जसले गर्दा पाउडरलाई घरेलु मात्रामा मापन गर्न र पकाउन सजिलो हुन्छ ।

केही शेफहरू र परम्परागत पारखीहरू अझै पनि यसको शुद्धता र अतुलनीय शक्तिको कारण विशेष गरी अचार वा ठूलो ब्याच खाना पकाउनको लागि कच्चा र्याललाई नै प्राथमिकता दिन्छन् । पाउडरमा प्रायः लामो समय टिकाउन र चिस्यान वातावरणमा जम्नबाट रोक्न एन्टी-केकिंग एजेन्टहरू मिसाइएका हुन्छन् ।

हिंगको गुणस्तर यसको स्रोत वा प्रशोधन विधिको आधारमा कसरी फरक हुन्छ ?

हिंगको गुणस्तर यसको उत्पत्ति, फसलको समय र प्रशोधन शैलीमा निर्भर गर्दछ — इरानी र अफगानी प्रजातिहरूलाई सामान्यतया उच्चस्तरको मानिन्छ । आवस्यक मौसम र कुशल खेती ज्ञान भएको पुस्ताको कारण इरान र अफगानिस्तानले उत्कृष्ट हिंग उत्पादन गर्छन् । प्रारम्भिक-मौसमको र्याल सामान्यतया हल्का र अधिक सुगन्धित हुन्छ, जबकि ढिलो-मौसमको फसलले गाढा, बलियो र्याल उत्पादन गर्दछ । कच्चा र्यालले स्वाभाविक रूपमा सबैभन्दा बलियो सुगन्ध राख्छ, तर यसको गुणस्तर यसको उडेर जानसक्ने यौगिकहरू जोगाउन यसलाई कसरी सुकाइन्छ र भण्डारण गरिन्छ भन्ने कुरामा पनि निर्भर गर्दछ । पाउडर बनाइएको हिंगको गुणस्तर कति र कस्तो वास्तविक हिंग मिसाइएको छ र केको पिठोहरू मिसाइएको छ भन्ने आधारमा व्यापक रूपमा भिन्न हुन सक्छन । प्रचलित उत्पादकहरूले प्रायः विभिन्न क्षेत्रहरूबाट र्यालहरू मिसाउँछन् जसले गर्दा घरेलु भान्सेहरूले विश्वास गर्न सक्ने एकरूपता र सन्तुलित स्वाद सिर्जना भएको हुन्छ ।

_{^{तस्बिर क्रेडिट : https://hingwala.com}}

अन्य मसला बिरुवाहरूको तुलनामा हिंगका रूखहरूलाई के ले फरक बनाउँछ ?

हिंगका रूखहरू तिनीहरूको खडेरी प्रतिरोध, चोप उत्पादन र अधिकांश अन्य मसलाका बोटहरू बाँच्न नसक्ने सुख्खा वातावरणमा फस्टाउने क्षमताको कारणले अद्वितीय छन् । हिंगका रूखहरू (फेरुला) कठोर, सुख्खा हावापानीमा बाँच्छन्, धेरैजसो मसलाका बोटहरू भन्दा फरक जसलाई ओसिलोपन चाहिन्छ । तिनीहरूले जराबाट सिधै विशेष चोप (असाफोएटिडा) जुन अन्य मसलाहरूमा दुर्लभ हुन्छ ।

हिंगका रूखहरू बिस्तारै बढ्छन् तर लामो समयसम्म बाँच्छन्, दीर्घकालीन पारिस्थितिक स्थिरतामा योगदान पुर्‍याउँछन् । तिखो, सल्फरयुक्त सुगन्धले हिंगलाई खुर्सानी वा दालचिनी जस्ता अन्य मसलाहरूबाट अलग गर्छ । गहिरो जराले तिनीहरूलाई चट्टानी माटोमा ठडिन मद्दत गर्छ, न्यूनतम पानी सोस्ने हुनाले यो अन्य बोटहरू असफल भएको ठाउँमा बाँच्न सक्छ ।

हिंगका रूखहरूले स्थानीय पारिस्थितिक प्रणाली र जैविक विविधतामा कसरी योगदान गर्छन् ?

हिंगका रूखहरूले माटोको स्वास्थ्यलाई सहयोग गरेर, कीराहरू र साना जनावरहरूलाई आश्रय प्रदान गरेर र सुख्खा क्षेत्रहरूमा मरुभूमिकरण रोकेर जैविक विविधता बढाउँछन् । तिनीहरूले सुख्खा माटोलाई स्थिर बनाउँछन्, भुक्षय रोक्न सहयोग गर्छन र पोषक तत्वहरू जोगाउने क्षमता बढाउँछन् ।

तिनीहरूले प्रदान गर्ने छाया र जैविक पदार्थले कीराहरूको जनसंख्या र सूक्ष्म जीवहरूलाई बाँच्न मद्दत गर्दछ । साथै हिंगका फूलहरूले मौरी, बारुलाहरूलाई आकर्षित गरि स्थानीय अन्य बालीहरूको लागि पनि आवश्यक परागकणहरूलाई आकर्षित गर्छन् । शुष्क क्षेत्रहरूमा बाँच्ने भएकोले तिनीहरूले मरुभूमिको फैलावटलाई रोक्न मद्दत गर्छन् । त्यसका साथै तिनीहरूको उपस्थितिले अन्य स्थानीय प्रजातिका बिरुवाहरूलाई पनि अप्ठेरो परिवेशमा आफूलाई जोगाउन सहयोग गर्दछ ।

के यसलाई वातावरणलाई हानि नगरी दिगो रूपमा काट्न सकिन्छ ?

हिंगलाई नियन्त्रित रेजिन ट्यापिङ, उचित रोटेसन र अत्यधिक निकासीबाट बचाएर न्यूनतम वातावरणीय हानि सुनिश्चित गर्दै दिगो रूपमा काट्न सकिन्छ । हिंगको चोप परिपक्व बिरुवाहरूबाट निकाल्नु पर्दछ । रूखहरू बीचको आलोपालोले पुनर्लाभलाई समय दिन्छ र बिरुवाको संख्या सुरक्षित कायम राख्छ । फसल काट्नेहरूले वरपरका जरा वा माटोको संरचनालाई क्षति नपुर्‍याउन भन्नेमा सजग हुनुपर्छ । स्थानीय समुदायहरूलाई संलग्न गराउनाले परम्परागत ज्ञान र दिगो अभ्यासहरूको सम्मान सुनिश्चित हुन्छ । संरक्षण निकायहरूले र्याल उत्पादन र पारिस्थितिक प्रभावहरूको नियमित रूपमा निगरानी गर्नुपर्दछ ।

हिङ खेतीसँग सम्बन्धित वातावरणीय वा नैतिक बिषयहरू के के हुन् ?

चिन्ताका मुख्य बिषयहरू हुन् जंगली फेरुला बिरुवाहरूको अत्यधिक कटनी, कमजोर पारिस्थितिक प्रणालीलाई पुर्‍याउने क्षति र स्थानीय कटनीकर्ताहरूको श्रम अवस्थाको उचित सुनिश्चितता । धेरैजसो हिंग जंगली-कटनी गरिएका बिरुवाहरूबाट आउँछ, जसले अत्यधिक निकासी र प्राकृतिक जंगलको दीर्घकालीन क्षतिको बारेमा चिन्ता बढाएको छ । यो हुर्कने क्षेत्रहरू प्रायः सुख्खा, शुष्क क्षेत्रहरू हुन् जुन पहिले नै पानीको अभाव र मरुभूमिकरणको दबाबमा छन् । उचित नियमन बिना, कटनी प्रक्रियाले स्थानीय जैविक विविधतालाई हानि पुर्‍याउन सक्छ, जसले बोटबिरुवाहरू मात्र होइन स्थानीय जनावरहरू र माटोको स्वास्थ्यलाई पनि असर गर्छ । धेरै कटनीकर्ताहरू कठिन परिस्थितिमा काम गर्छन् । सीमित सुरक्षा वा उचित ज्यालाको साथै नैतिक स्रोतका मुद्दाहरू उठ्ने गरेका छन् । यी अवस्था सुधार गर्न संगठित कृषि परियोजनाहरू र फ्र-ट्रेड प्रमाणपत्रहरू जस्ता विश्वव्यापी पहलहरू पनि भइरहेका छन् जस्ले दिगो उत्पादनलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छन् ।

निष्कर्ष

हामीले खाना पकाउँदा प्रयोग गर्ने हरेक चिम्टी हिंगको पछाडि दुर्गम मरुभूमिमा जन्मेर लामो र जटिल आयात निर्यात हुदै प्राचीन विधिहरूबाट अनेकौं धुलो मिसाएर हामीले प्रयोग गर्ने हिंग बन्दै हाम्रो भान्ससम्म आइपुग्ने एउटा अविश्वसनीय यात्रा लुकेको हुन्छ । हिंग कहाँबाट आउँछ र यसको गुणस्तरलाई के ले असर गर्छ भन्ने कुरा जानेर हामी सबैले यो स्वादिष्ट मसलाको कदर गर्न सक्नेछौं र हामी वातावरण जोगाउदै र नैतिक रूपमा उत्पादित र प्रशोधित हिंग मात्र प्रयोग गरि पर्यावरण, मानव श्रम र स्वास्थको सम्मान गर्न सक्नेछौं ।

हिंग रूखहरू (फेरुला) प्रकृतिको उत्थानशीलताको उल्लेखनीय उदाहरणको रूपमा उभिएका रूखहरू हुन् । तिनीहरूले हाम्रो खानालाई स्वाद मात्र दिँदैनन् – तिनीहरूले कमजोर पारिस्थितिक प्रणालीहरूलाई सुरक्षित राख्न, किसानलाई दिगो जीविकोपार्जन प्रदान गर्न र औषधी एबम खाना स्वादिलो पर्न समेत मद्दत गर्छन् । तिनीहरूले हामीलाई सम्झाउँछन् कि एउटा सामान्य मसलाले पनि सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीलाई मजबुत रूपले टिकाउन सक्छ । उपभोक्ता र उत्पादकको रूपमा, यसको पूर्ण मूल्य पहिचान गर्नाले स्थानीय समुदाय र विश्वव्यापी जैविक विविधता दुवैमा हिंग बृक्ष (फेरुला) को संरक्षण सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ ।

यो लेख https://hingwala.com/the-secret-life-of-the-hing-tree-where-your-asafoetida-really-comes-from/ बाट साभार गरिएको हो । हिंगका बारेमा बिस्तृत अध्ययन गर्न चाहनुहुन्छ भने https://hingwala.com मा पाउनु हुनेछ ।