डढेलोबाट वन जोगाउदै उत्तराखण्डका महिला र गाउँहरू
व्हाट्सएप समूहहरू मार्फत डढेलोको बारेमा तुरुन्तै जानकारी सेयर गरिने जानकारी दिंदै कथूर महिला मंगल दलकी अध्यक्ष उषा कनवासी / क्रेडिट: वर्षा सिंह ।
चिपको आन्दोलनकि गौरा देवीदेखि आजको महिला मंगल दलसम्म, उत्तराखण्डका महिलाहरूले आफ्नो वनको रक्षा गर्न जारी राखेका छन् – पहिले रूखहरूलाई अँगालो हाले जस्तै अहिले उनीहरू डढेलोसँग लडिरहेका छन् ।
गाउँ नजिकैको जंगलमा डढेलो लागेको छ, तर महिला मंगल दलका महिलाहरूलाई थाहा छ – कसैले हरियो घाँस उम्रने आशामा सुकेको झाडीमा आगो लगाएको हुनुपर्छ । हुनसक्छ कुनै किसानले बालीनालीको अवशेष जलाएर बलिरहेको छाडेको होस् र एउटा झिल्को जंगलमा पस्यो कि । वा कसैले ननिभेको बिडीको ठुटो पो फ्याँकेको थियो कि जसले सुकेको सल्लाको कुसुममा आगो सल्काइदियो । डढेलो जब सम्म विनाशकारी बन्दैन, सानो कुराबाट चुपचाप सुरू हुन्छ, लगभग बेवास्ता नै गरिएको कुराबाट ।
चमोली जिल्लाको दशोली ब्लकको कथूर गाउँमा महिला मंगल दलले आफ्नो गाउँ वरपरका जंगलहरूको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी लिएको छ । समूहकी एकजना वरिष्ठ सदस्य, गंगोत्री देवी, भन्छिन्, “वन विभागले हाम्रो गाउँमा बैठकहरू आयोजना गर्छ । तिनीहरूले हामीलाई डढेलो लाग्न नदिनुहोस् भनेर सिकाउछन । हामीले डढेलोलाई नियन्त्रणमा राखेका कारण हाम्रा जंगलहरू काफलले भरिएका छन् । हाम्रो जंगलमा बाँझ, गुरास जस्ता रूखहरू र गाँडे काफल (जंगली स्ट्रबेरी) जस्ता बनस्पति पाइन्छन् – यहाँ धेरै फरक प्रजातिहरू फस्टाउँछन् ।”
गंगोत्री देवी (सुन्तला रंगको साडीमा) लगायत कथूर महिला मंगल दलका महिलाहरू आफ्नो गाउँसँग जोडिएको जंगलको निगरानी गर्छन् / क्रेडिट: वर्षा सिंह।
गंगोत्री देवी र गाउँका अन्य महिलाहरू चैत बैशाखको घाममा भर्खरै काटिएका गहुँका बालाहरू सफा गर्दैछन् । उता पहाडको भिरालोमा रहेका धेरैजसो घरहरूबाट जंगल स्पष्ट देखिन्छ । महिला मंगल दलकी अध्यक्ष उषा कनवासी भन्छिन्, “वनमा डढेलो आफैं लाग्दैन । यो प्रायः कसैको लापरवाही वा जानाजानी हुन्छ । महिला मंगल दलका महिलाहरूले जंगलमा नजिकबाट निगरानी राख्छन् । प्रत्येक महिनाको १५ तारिखमा, हामी सबैलाई आगो लाग्न नदिन सम्झाउन बैठक गर्छौं । हामी मानिसहरूलाई खेतमा बालीको अवशेष बेवास्ता नगर्न भन्छौं । हामी बिडी पिउने मानिसहरूलाई निगरानी गर्छौं र यदि कसैले डढेलो लाग्दा मद्दत गर्न अस्वीकार गर्छ भने, महिला मंगल दलले उनीहरूलाई जरिवाना गर्छ ।”
महिलाहरू उनीहरूको क्षेत्रमा वन डढेलोका घटनाहरू कम भएको कुरा गर्वका साथ भन्छन । महिला मंगल दलहरू अनौपचारिक, गाउँ-स्तरीय समूहहरू हुन् जसमा १२ जना निर्वाचित महिलाहरू हुन्छन्, जसमा सबै गाउँका महिलाहरूलाई सदस्य मानिन्छ । यी समूहहरू सरसफाइ र वन संरक्षण जस्ता सामुदायिक कार्यमा सक्रिय रूपमा संलग्न छन् । राज्य सरकारले उनीहरूलाई ४,००० भारतीय रुपैयाँको प्रोत्साहन रकम पनि प्रदान गर्दै आएको छ ।
मे २०२५ मा, देहरादूनमा आयोजित एक कार्यक्रममा, मुख्यमन्त्री पुष्कर सिंह धामीले महिला र युवा मंगल दलहरूको भूमिकाको प्रशंसा गर्दै विपत्तिको समयमा यी समूहहरूले गाउँहरूमा पहिलो प्रतिकार्यकर्ताको रूपमा काम गर्छन् भन्ने कुरा उल्लेख गर्दै सरकारले चाँडै नै यी समूहहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत गर्न ऋण सहायता नीति लागू गर्नेछ गरे घोषणा गरेका थिए ।
उत्तराखण्ड वन विभागले, हालैका वर्षहरूमा डढेलोको बढ्दो तीव्रता र फैलावटको सामना गर्दैगर्दा डढेलो रोकथामलाई साँच्चै सामूहिक जिम्मेवारी बनाउने उद्देश्यले आगलागीको मौसम अघि आफ्नो तयारी रणनीतिलाई गाउँ समुदाय र स्थानीय संस्थाहरूको गहिरो संलग्नतासँग उन्नत प्रविधिलाई संयोजन गर्ने गरि परिमार्जन गरेको छ ।
चमोलीको सडक छेउको भोजनालय बाहिर जलिरहेको फोहोरबाट निस्केको आगो र उडिरहेको कोइला वरपरको क्षेत्रसम्म फैलदै । वन विभागका अनुसार, धेरैजसो वन डढेलो मानवीय गतिविधिका कारणले हुन्छ / क्रेडिट: वर्षा सिंह।
२०२४ मा, उत्तराखण्ड वन डढेलोका घटनाहरूमा देशको शीर्ष स्थानमा थियो
तापक्रम बढ्दै जाँदा, डढेलोको खतरा पनि बढ्दै जान्छ । भारतीय वन सर्वेक्षण (FSI) का अनुसार, २०१९-२० को नोभेम्बर देखि जुन बीच उत्तराखण्डमा ७५० भन्दा बढी डढेलोका अलर्टहरू जारी गरिएका थिए । २०२३-२४ सम्ममा, त्यो संख्या २१,००० नाघेको थियो – केवल पाँच वर्षमा २८ गुणा बढेको चिन्ताजनक वृद्धि ।
रेकर्डमा विगतको दशक सबैभन्दा तातो देखिन्छ । २०२४ मा, पहिलो पटक, विश्वव्यापी तापक्रम पूर्व-औद्योगिक स्तरभन्दा १.५ डिग्री सेल्सियसले बढ्यो । हिमाली राज्यहरूले यसको प्रभाव तीव्र रूपमा महसुस गरिरहेका छन् । भारतीय वन सर्वेक्षण (FSI) को प्रतिवेदन अनुसार, डढेलोका घटनाहरूमा उत्तराखण्ड २०२३ मा १३ औं स्थानबाट २०२४ मा पहिलो स्थानमा उक्लियो । हिमाचल प्रदेश पनि तीव्र गतिमा बढ्यो – २४ औं स्थानबाट आठौं स्थानमा । यस अवधिमा, उत्तराखण्डका १३ जिल्लाहरूमध्ये पाँच जिल्लाहरू देशका शीर्ष २० सबैभन्दा प्रभावित जिल्लाहरूमा परेका छन् । २०२४ मा, उत्तराखण्डमा भएको डढेलोले छ जना वन विभागका कर्मचारीहरू सहित १२ जनाको ज्यान लियो जो अहिलेसम्मकै ठुलो संख्या हो ।
डढेलो केवल स्थानीय संकट मात्र होइन, यसले सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीलाई खतरामा पार्छ । जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल (IPCC) ले आफ्नो पाँचौं मूल्याङ्कन प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेको छ कि डढेलो लगायतका आगोबाट निस्कने धुवाँको सम्पर्कले प्रत्येक वर्ष विश्वव्यापी रूपमा अनुमानित २,६०,००० देखि ६,००,००० सम्म मानव र वन्यजन्तुको अकाल मृत्यु निम्त्याउँछ । यी आगोहरूबाट वार्षिक रूपमा २ अर्ब देखि ४ अर्ब टन कार्बन डाइअक्साइड पनि निस्कन्छ, जसले वायुमण्डलीय हरितगृह ग्यासहरूको वृद्धिमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउँछ ।
डढेलो र कृषि अवशेष जलाउँदा निस्कने कालो कार्बनले हिमनदीहरूको लागि समेत गम्भीर खतरा निम्त्याउँछ । गंगोत्री हिमनदी नजिकैको चिरबासा स्टेशनमा रहेको वाडिया इन्स्टिच्युट अफ हिमालयन जियोलोजीले २०१६ मा गरेको अध्ययनले पत्ता लगायो कि गर्मीमा कालो कार्बनको स्तर जाडोको तुलनामा लगभग ४०० गुणा बढी थियो । कालो कार्बनले सूर्यको प्रकाश सोस्छ र हिमनदीको सतहलाई तताउँछ, पग्लने दरलाई तीव्र बनाउँछ ।
चमोली जिल्लामा, कुल भू-भागको ६६% वन क्षेत्रफल रहेको छ, जहाँ चिर सल्ला, गुरास, देवदार (देवार), चीड, तिमिलो,र पाङ्गर जस्ता विभिन्न प्रजातिहरू पाइन्छन् । यस जिल्लामा नन्दादेवी, सतोपन्थ र चौखम्बा लगायत प्रमुख हिमनदीहरू पनि छन् । डढेलोले जैविक विविधतादेखि हिमनदीसम्म विनाश गर्ने परिणामहरू ल्याउँछ ।
२०२४ को डढेलो संकट पछि उत्तराखण्ड सरकारले एउटा महत्वपूर्ण मोड लियो । अनियन्त्रित रूपमा डढेलो फैलिँदै जाँदा अधिकारीहरूले पूर्ण प्रतिकार्य सुरु गरे । गाउँलेहरू, विपद् राहत बलहरू र सेनालाई पनि परिचालन गरियो । राष्ट्रिय र राज्य विपद् प्रतिकार्य बलका कर्मचारीहरूले जमिनको आगो निभाउन आकासबाट (हेलिकप्टरहरूबाट) पानी बर्साए ।
वन विभागले नोभेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म वन डढेलोसँग सम्बन्धित ठूला स्तरका सेमिनार र तालिमहरू आयोजना गर्यो / क्रेडिट : वन रक्षक राजेन्द्र रावत ।
जनजागरण र तालिम
चमोलीस्थित बद्रीनाथ वन डिभिजनका डिभिजनल वन अधिकृत (डीएफओ) सर्वेश दुबे भन्छन्, “वन विभागसँग सीमित स्रोतसाधन छन् । एक जना वन रक्षकले लगभग २००० देखि २५०० हेक्टर जमिनको जिम्मेवारी लिन्छन् । त्यसैले समुदायको संलग्नता आवश्यक छ । आगलागीको मौसम अगाडि, हामीले गाउँहरूमा जागरण बैठकहरू आयोजना गर्यौं र पहिलो पटक जिल्ला सदरमुकाम गोपेश्वरको प्रहरी मैदानमा गाउँलेहरूका लागि डढेलो नियन्त्रण तालिम आयोजना गर्यौं । उच्च जोखिम क्षेत्रहरूमा रहेका पैंतालीस वन पञ्चायतहरू [गाउँ एकाइ] लाई अग्नि नियन्त्रण किटहरूले सुसज्जित गरिएको थियो र आफ्नो वनलाई सफलतापूर्वक सुरक्षित गर्ने ५० पञ्चायतहरूलाई प्रत्येकलाई ३०,००० रुपैयाँ पुरस्कृत गरिनेछ ।”
“हामी आगो निभाउन हरियो रूखका हाँगाहरूको बन्डल प्रयोग गर्छौं,” वन विभागको तालिम कार्यक्रममा पनि भाग लिएका कथूर गाउँका गाउँ वन परिषद् प्रमुख धर्मेश सैलानी भन्छन् । “सत्रहरूमा, हामीलाई आगो फैलिनबाट रोक्न सुकेका पातहरू र काठहरू कसरी सफा गर्ने भनेर सिकाइएको थियो । हामीलाई आगो निभाउने किट पनि दिइएको थियो, जसमा सुख्खा सामग्री जम्मा गर्ने रेक, पानीको बोतल, टर्च र सुरक्षात्मक ज्याकेट समावेश छ ।”
उनको वन पञ्चायत (गाउँस्तरीय वन परिषद्) अन्तर्गतको जंगलमा यस वर्ष मार्च र अप्रिलमा गरि दुई पटक आगलागी भएको थियो । गाउँलेहरूसँगै आगो निभाउने प्रयास गर्दा, सैलानी घाइते भए र अस्पताल भर्ना हुनुपर्यो ।
वन विभागको पहलले गाउँहरूलाई अझ सतर्क बनाएको छ । दशोली ब्लकको ग्वाड गाउँकी महिला मंगल दलकी अध्यक्ष सुनिता देवी यस वर्ष गोपेश्वरमा भएको अग्नि नियन्त्रण तालिममा सहभागी भइन् । त्यहाँ, गत वर्ष वनको आगो निभाउने उनको प्रयासको लागि उनलाई सम्मान गरिएको थियो । “पहिले, जंगल दिनौंसम्म जल्थ्यो र कोही पनि मद्दत गर्न आउँदैनथ्यो,” उनी भन्छिन् । “तर यस वर्ष, यदि कसैको घर वा खेत नजिकै आगो देखियो भने, हामी तुरुन्तै उनीहरूलाई जानकारी गराउँछौं र सँगै मिलेर, हामी समयमै आगो नियन्त्रण गर्न सफल हुन्छौं ।”
ग्वाड गाउँका महिलाहरूले गाउँ र वरपरका वनहरूसँग सम्बन्धित मुद्दाहरूमा छलफल गर्न प्रत्येक महिनाको पन्ध्र तारिखमा बैठकहरू पनि आयोजना गर्छन् । सुनितालाई आशा छ कि यस्ता प्रयासहरूले गाउँलेहरूको लागि केही आय आर्जन गर्न पनि मद्दत गर्न सक्छ ।
“धेरैजसो डढेलो गाउँ वा सडक नजिकका क्षेत्रहरूमा हुन्छन्,” दशोली ब्लकका वन रक्षक राजेन्द्र रावत भन्छन् । “स्थानीय बासिन्दाहरूको जागरूकता र सहयोगबाट मात्र हाम्रो वन सुरक्षित गर्न सकिन्छ । वन रक्षकले एक्लै विशाल वन क्षेत्रमा आगो निभाउन सक्दैन ।”
“महिला मंगल दलहरू सक्रिय र सचेत रहेका गाउँहरूमा, बारम्बार डढेलो लाग्ने गरेको कमै छ र लागिहाले पनि चाँडै नियन्त्रणमा आउँछ,” उदाहरणका लागि कथूर गाउँलाई लिंदै राजेन्द्र भन्छन् । “यस वर्ष, हामीले क्षेत्रभरि वन जागरण बैठकहरू आयोजना गर्यौं र गाउँलेहरूलाई आगो नलगाउने प्रतिज्ञा गरायौं । स्थानीय समुदायहरूलाई प्रोत्साहन र संलग्न गराउनु आवश्यक छ ।”
आफ्नो फोनमा डढेलो एप देखाउँदै कथूर वन पञ्चायतका सरपंच धर्मेश सैलानी/ क्रेडिट: वर्षा सिंह ।
प्रविधिको प्रयोग
डढेलो व्यवस्थापन सुधार गर्न वन विभागले तालिमलाई प्रविधिसँग संयोजन गरिरहेको छ । यसको उद्देश्य डढेलोको सूचना स्थानीय समुदायहरूमा तुरुन्तै पुगोस भन्ने हो ताकि ढिलाइ नगरी प्रतिकार्य गर्न सकियोस् । डढेलो बारे अद्यावधिक हुन् गाउँस्तरीय व्हाट्सएप समूहहरू सिर्जना गरिएको छ । यसमा गाउँ प्रमुखहरू, वन परिषद् (वन पञ्चायत) का नेताहरू, महिला मंगल दलका सदस्यहरू, स्थानीय स्वयंसेवकहरू र वन अधिकारीहरू समावेश छन् । यी समूहहरूको आधारमा वन डढेलो प्रतिकार्य र रोकथाम प्रयासहरू समन्वय गर्न ग्राम पञ्चायत स्तरमा वन डढेलो सुरक्षा समितिहरू पनि गठन गरिएको छ ।
उत्तराखण्ड वन विभागले यस वर्षको सुरुमा डढेलो उत्तराखण्ड एप सुरु गरेको थियो । यो एपले आगलागी बारे फिल्डबाट रिपोर्ट गरिएको रियल टाइम जानकारी सङ्कलन गर्न केन्द्रीकृत प्लेटफर्मको रूपमा काम गर्दछ । २०२० र २०२१ को वन डढेलोको मौसममा रुद्रप्रयाग जिल्लामा यसलाई पहिले पाइलट परियोजनाको रूपमा परीक्षण गरिएको थियो ।
डढेलो एपको विकास र कार्यान्वयनको नेतृत्व गर्ने भारतीय वन सेवा अधिकारी वैभव सिंह भन्छन्, “एपले डढेलोको बारेमा जानकारीको प्रवाहलाई तीव्र बनाएको छ । राज्यभर १०,००० भन्दा बढी मानिसहरू प्लेटफर्ममा दर्ता भएका छन्, जसमा ५,००० भन्दा बढी वन विभागका कर्मचारीहरू र २००० भन्दा बढी स्वयंसेवकहरू समावेश छन् । स्थानीय बासिन्दाहरूले पनि डढेलोको तस्बिरहरू देखेमा अपलोड गर्न सक्छन् ।”
“डढेलो एपले हाम्रो प्रतिकार्य समयलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाएको छ,” सिंह भन्छन् । “पहिले, हामीले डढेलोको जानकारीको लागि स्थानीय बासिन्दाहरू वा FSI बाट अलर्टहरूमा भर पर्नुपर्थ्यो । उपग्रहले आगो पत्ता लगाएको समयदेखि वन क्षेत्र, दायरा र बीट पहिचान गर्न, डेटा प्रशोधन गर्न र बल्क एसएमएस अलर्ट पठाउने समयसम्म करिब एक देखि सात घण्टासम्म लाग्ने गर्थ्यो । तर यस वर्ष, धेरै अवस्थामा, हामीले FSI अलर्ट आउनु अघि नै डढेलो एप मार्फत अलर्टहरू प्राप्त गर्यौं र आगो पहिले नै निभाइसकेको थियो ।”
सिंह थप्छन् कि एपले चाँडै नै FSI र भारत मौसम विज्ञान विभाग (IMD) बाट आगलागी पूर्व अलर्टहरू एकीकृत गर्नेछ । उनी भन्छन्, “उत्तराखंड वन विभागले IMD देहरादुनसँग समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरेको छ । IMD ले मनसुनको समयमा भारी वर्षाको चेतावनी दिएजस्तै बढ्दो तापक्रम र सुख्खा अवस्थाको आधारमा डढेलोको उच्च जोखिममा रहेका क्षेत्रहरूको लागि अलर्टहरू जारी गर्नेछ । चाँडै नै, यी अलर्टहरू फरेस्ट फायर एप मार्फत बीट-लेभल वन कर्मचारी, गाउँ प्रमुख, वन परिषद्का नेताहरू, र एपसँग सम्बन्धित अन्यहरूलाई पठाइनेछ।”
उत्तराखण्ड वन विभागको आईटी सेलले एपसँग लिङ्क गरिएको डेटा व्यवस्थापन गर्छ । कथूरका वन परिषद् प्रमुख धर्मेश सैलानीले आफ्नो मोबाइल फोनमा पनि डढेलो एप देखाउँछन् । यद्यपि, उनी भन्छन् कि उनी डढेलो सम्बन्धी सन्देशहरू सेयर गर्न वा प्राप्त गर्न प्रायः व्हाट्सएप समूहहरूमा भर पर्छन् ।
आर्थिक प्रोत्साहन
डढेलो नियन्त्रणमा समुदायको सहभागितालाई प्रोत्साहित गर्न, गाउँलेहरूलाई आर्थिक प्रोत्साहन दिइँदैछ । उत्तराखण्डका प्रमुख वन संरक्षक धनंजय मोहन भन्छन् कि डढेलो व्यवस्थापनको लागि बजेट राज्य वन योजना, क्षतिपूर्ति वनीकरण कोष व्यवस्थापन र योजना प्राधिकरण (CAMPA) र केन्द्र सरकारको डढेलो रोकथाम र व्यवस्थापन योजनाबाट आउँछ । उनी थप्छन् कि चार महिनाको आगलागीको मौसममा राज्यभरका ४,८०० गाउँका बासिन्दाहरू अग्नि निगरानीकर्ताको रूपमा कार्यरत छन्।
डा. मोहन भन्छन्, “यस वर्ष, हामीले जंगलहरूलाई आगलागीबाट जोगाउन धेरै प्रयासहरू गर्यौं र परिणामहरू उत्साहजनक छन् । सरकारी आदेशहरू मार्फत हामीले स्थानीय समुदायहरूलाई आर्थिक रूपमा अर्थपूर्ण तरिकाले वनसँग जोडेका छौं । यी प्रयासहरू भविष्यमा पनि जारी रहनेछन् ।”
वनहरूको लागि राहत
सामुदायिक सहभागिता र प्रविधिको प्रयोगको संयोजनले वन र वन्यजन्तुहरूलाई उल्लेखनीय राहत प्रदान गर्यो । उत्तराखण्ड वन विभागको तथ्याङ्क अनुसार, फेब्रुअरी १५ देखि मे ३१ सम्म, डढेलोका २०० भन्दा बढी घटनाहरू भएका थिए जसले लगभग २२३ हेक्टर वन क्षेत्रलाई असर गरेको छ । यसको तुलनामा, २०२४ मा सोही अवधिमा, १,१७५ रेकर्ड गरिएका घटनाहरू थिए जसले १,६१४ हेक्टरलाई असर गरेको थियो । २०२३ मा, ४६४ घटनाहरूले ५३६ हेक्टरलाई असर गरेको थियो ।
यसको अर्थ २०२४ को तुलनामा, यस वर्ष अहिलेसम्म डढेलोका घटनाहरूमा लगभग पाँच गुणाले कमी आएको छ र प्रभावित क्षेत्रहरूमा तीन गुणाले कमी आएको छ । यस वर्ष, मौसमले पनि सहयोगी भूमिका खेलेको छ, अप्रिल र मे महिनामा बेलाबेलामा वर्षा हुँदा राज्यभरि आगलागीको अवस्था कम भएको छ । वनका अतिरिक्त प्रमुख संरक्षक (वन अग्नि तथा विपद् व्यवस्थापन) निशान्त वर्माका अनुसार, आगलागीको मौसम अघिको तयारीले उल्लेखनीय फाइदा पुर्यायो ।
“नोभेम्बर र फेब्रुअरी बीचमा, हामीले वन परिषद् र महिला मंगल दल जस्ता सामुदायिक संस्थाहरूलाई संलग्न गराउन ५,००० भन्दा बढी जागरूकता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्यौं । यस वर्ष, हामीले अन्य विभागहरूलाई पनि प्रयासहरूमा संलग्न गर्यौं । वन अग्नि व्यवस्थापन समितिहरूको अध्यक्षता गर्ने जिल्ला मजिस्ट्रेटहरूले आवश्यक पर्दा सबै विभागहरूले वन विभागलाई सहयोग गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्न निर्देशन जारी गरे । आगलागीको मौसम सुरु हुनुभन्दा अघि, तयारी परीक्षण गर्न सबै विभागहरूसँग नक्कली अभ्यासहरू सञ्चालन गरिएको थियो । डढेलो नियन्त्रण गर्नु अग्नि तथा आपतकालीन सेवाहरू, सार्वजनिक निर्माण विभाग, राज्य विपद् प्रतिक्रिया बल र द्रुत प्रतिकार्य टोलीहरू समावेश गर्ने कुरा साझा जिम्मेवारी बन्यो,” वर्माले भने ।
ग्वाड गाउँका गाउँलेहरू जंगलको बारेमा कुरा गर्दै / श्रेय: वर्षा सिंह ।
साझा सतर्कता
दशोली ब्लकको कुजोम गाउँका वन परिषद् प्रमुख तथा दशोलीको डढेलो सल्लाहकार समितिका अध्यक्ष किशन सिंह बिष्ट स्थानीय समुदायहरूलाई सक्रिय रूपमा संलग्न गराउन वन विभागले गरेको पहललाई स्वागत गर्छन् । “जनवरी र फेब्रुअरीमा, सबै दिशामा वनहरू जलिरहेको जस्तो देखिन्थ्यो । तर जब हामीले आगो देख्यौं, हामीले तुरुन्तै हाम्रो व्हाट्सएप समूहमा जानकारी सेयर गर्यौं र ढिलाइ नगरीकन वन कर्मचारीहरूलाई जानकारी गरायौं । गाउँलेहरू सतर्क रहे, जसले आगोलाई छिटो नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्यो । अवश्य पनि, यस वर्ष मौसम पनि अनुकूल थियो । फेब्रुअरीदेखि सुरु हुँदै, हामीसँग आवधिक वर्षा भयो जसले जंगलमा ओसिलोपन कायम राख्न मद्दत गर्यो,” कुजोम गाउँका वन परिषद् प्रमुख किशन सिंह बिष्ट भन्छन् ।
बिष्टको सुझाव छ, “डढेलो नियन्त्रण तालिम प्रत्येक गाउँमा पुग्नुपर्छ । प्रत्येक गाउँमा एकभन्दा बढी अग्नि किट र आवश्यक उपकरणहरू हुनु पनि महत्त्वपूर्ण हो, यो सबै नियमित रूपमा हुनुपर्छ ।”
दशोलीको सोनला गाउँका वन परिषद् प्रमुख राकेश मैथानी राम्रो स्रोतसाधनको आवश्यकतालाई दोहोर्याउँछन् । “गाउँले होस् वा वन कर्मचारी, कसैसँग पनि आगो नियन्त्रण गर्न उचित उपकरणहरू छैनन् । वन कर्मचारीहरूले पनि आगो निभाउन रूखका हाँगाहरू भाँच्छन्,” उनी भन्छन् ।
मैथानी थप्छन्, “वन पहिले नै हाम्रो जीवनसँग जोडिएको छ । यदि तिनीहरू हाम्रो जीविकोपार्जनसँग पनि जोडिए भने, मानिसहरूले अझ ठूलो जिम्मेवारी लिनेछन्।” “चिपको आन्दोलनको विरासतबाट नयाँ प्रतिज्ञा उठेको छ : हाम्रा वनहरू जल्ने छैनन् ।” ऐतिहासिक चिपको वन आन्दोलनमा जरा गाडिएको संस्था दशोली ग्राम स्वराज्य मण्डल डढेलोको जोखिममा रहेका गाउँहरूमा घुमी घुमी जागरण ल्याउन काम गर्छ । त्यस क्रममा समुदायहरूबाट प्राप्त सुझावहरूबारे संस्थाका सहसचिव विनय सेमवाल भन्छन : “वन विभागले जनतासँगै उभिनुपर्छ । गाउँलेहरू वन सरकारको हो भन्ने महसुस गर्छन् र उनीहरूको अधिकार सीमित गरिएको छ । यदि उनीहरूलाई आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न दिगो रूपमा वन स्रोतहरू प्रयोग गर्न अनुमति दिइयो र यदि वन परिषद्को जग्गामा घाँसका प्रजातिहरू र उपयोगी रूखहरू रोपियो भने, यसले उनीहरूको स्वामित्वको भावना पुनर्स्थापित गर्न मद्दत गर्नेछ ।”
वन विभागले डढेलो व्यवस्थापनको लागि ग्राम पञ्चायत-स्तरीय समितिहरू गठन गर्न जोड दिए पनि, यो कदमले केही आलोचना पनि खपेको छ । हिमालय आर्ककी संस्थापक र सिरमोली वन परिषद्की पूर्व सरपंच मल्लिका विर्दीले पुस्तौं देखि वन परिषद्हरूले यी पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षण गर्दै आएको बेला नयाँ संरचनाहरू सिर्जना गर्नुको तर्कमाथि प्रश्न उठाउँछिन् । “पहिले नै क्रियाशील र जमिनसँग गहिरो सम्बन्ध भएका संस्थाहरूलाई किन किनारमा राख्ने?” उनी सोध्छिन् । विर्दीका अनुसार, नयाँ समितिहरू बनाउने र वित्तीय प्रोत्साहनहरू लागूगर्ने गर्नाले वन संरक्षणलाई नोकरशाही परियोजनामा परिणत गर्ने जोखिम हुन्छ ।
विर्दी भन्छिन् कि वन विभागले पहिले जनताको विश्वास जित्नुपर्छ, त्यसपछि मात्र समुदायहरू संकटको समयमा साँच्चै उनीहरूसँगै उभिनेछन् ।
पुस्तादेखि, पहाडी समुदायहरूले बाध्यात्मक आदेश द्वारा होइन, आवश्यकताद्वारा संचालित भएर परम्परागत बुद्धिमत्ता मार्फत वनको संरक्षण र डढेलोको व्यवस्थापन गर्दै आएका छन् । वनहरू पशुधनको लागि हरियो चारा, बालीका लागि जैविक मल र प्रकृतिसँगको जीवन्त सम्बन्धको स्रोत हुन् । चमोलीको रैनी गाउँमा, महिला मंगल दलकी तत्कालीन प्रमुख गौरा देवीले पौराणिक चिपको आन्दोलनको नेतृत्व गरिन् । रूखहरूलाई काट्नबाट रोक्नको लागि अँगालो हाल्ने उनको कार्य भारतको वातावरणीय इतिहासमा मानिसहरू र वनहरू बीचको गहिरो जरा गाडेको सम्बन्धको प्रतीक परिभाषित क्षण बन्यो ।
त्यो विरासत कायम छ । कथूर गाउँमा, स्थानीय महिला मंगल दलले यो परम्परालाई अगाडि बढाइरहेका छन् । यहाँका महिलाहरू आफु चिपको आन्दोलन संग जोडिएको कुरा एकदम गर्वका साथ गर्छन । यो गर्मी दिनमा, कथूरमा महिला मंगल दलकी प्रमुख उषा गिलासमा लालीगुराँसको रस खन्याउँदै र मुस्कुराउँदै भन्छिन्, “हामीले हाम्रा आफ्नै बच्चाहरू जस्तै हाम्रा वनहरूको हेरचाह गरेका छौं, त्यसैले तिनीहरूले हामीलाई चिसो, औषधीय पेय पदार्थ बनाउन यी फूलहरू दिन्छन् ।”
यो कथा इन्टरन्यूजको अर्थ जर्नलिज्म नेटवर्कको सहयोगमा तयार पारिएको थियो । यो पहिलो पटक जुन ९, २०२५ मा हिन्दीमा डाउन टु अर्थमा र जुन १६, २०२५ मा अंग्रेजीमा प्रकाशित भएको थियो । यसलाई लम्बाइ र स्पष्टताको लागि हल्का रूपमा सम्पादन गरिएको छ । यसलाई https://earthjournalism.net/stories/how-uttarakhands-women-and-villages-are-defending-forests-with-community-care-and-smart मा अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
