छत्तीसगढका वन आश्रित गाउँहरूमा, आदिवासी महिलाहरूले श्रम गर्छन् तर बिचौलियाहरूले नाफा लिन्छन्

धनगढी  । छत्तीसगढ [भारत] को धमतरी जिल्लाको नागरी ब्लकको जंगलमा दिन बिताएपछि सत्तरी वर्षीया धम्शिला टाउकोमा औषधीय जडीबुटीको भारी बोकेर घर फर्किन्छिन् ।

आफ्नो एक कोठे घर बाहिर, थाकेर र पसिनाले भिज्दै, उनी पोको खोल्छिन् र आफूले सङ्कलन गरेका जडीबुटीहरू छुट्याउन थाल्छिन् । त्यो काम रातभरि जारी रहन्छ ।

“मलाई लगभग पाँच किलो जडीबुटी जम्मा गर्न दिनभरि लाग्यो । भोलि, यदि मैले त्यो बिचौलियालाई दिएँ भने, उसले मलाई प्रति किलो १० रुपैयाँमा ४० देखि ५० रुपैयाँ दिनेछ,” उनले भनिन् ।

धम्शिलालाई थाहा छ कि बजारमा जडीबुटीहरू धेरै बढीमा बेचिनेछन् । तर नजिकको बजार लगभग ४० किलोमिटर टाढा छ र उनी ढुवानी खर्च गर्न सक्दिनन् । “हामी के गर्न सक्छौं ? कम्तिमा बिचौलियाले हामीलाई केही त दिन्छ । सरकारी खरिद एजेन्सीहरू हाम्रो क्षेत्रमा आउँदैनन्,” उनले भनिन् ।

उनको अनुभवले छत्तीसगढका आदिवासी वन पैदावार संकलकहरूले सामना गर्ने व्यापक समस्यालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ, जहाँ साना वन पैदावारहरू प्रत्यक्ष रूपमा जीविकोपार्जनसँग जोडिएका छन् । धेरैजसो महिलाहरूले संकलन गर्छन्, पुरुषहरू प्रायः उत्पादन बेच्ने काममा संलग्न हुन्छन् ।

धमतरी जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो वन पैदावार सङ्कलन क्षेत्रहरू मध्ये एक, नागरी ब्लकका सात गाउँका वन उत्पादन सङ्कलकहरूसँग डाउन टु अर्थले कुराकानी गरेको छ । धेरैजसोले वर्षौंदेखि आफ्नो उत्पादन कम मूल्यमा बिचौलियालाई बेच्न बाध्य भएको बताए ।

छत्तीसगढको ४४ प्रतिशत जमिन वनले घेरिएको छ र यसको लगभग ३२ प्रतिशत जनसंख्या आदिवासी समुदायको छ ।

वन पैदावार, कम प्रतिफल

मनसुनको समयमा, जुनको अन्त्यदेखि अक्टोबरसम्म, जङ्गलमा औषधीय बोटबिरुवा, कन्द र बीउ प्रशस्त मात्रामा उपलब्ध हुन्छन् । धम्शिलाका अनुसार सामान्यतया गुर्जो, सेतो मुसली, कुरिलो, कालमेघ र हर्रो-बर्रो जस्ता जडीबुटीहरू सङ्कलन गरिन्छ ।

तर मूल्य अझै पनि प्रमुख चिन्ताको विषय बनेको छ । “मुसली बजारमा ६०० रुपैयाँभन्दा बढीमा बिक्री हुन्छ, तर बिचौलियाले हामीबाट सस्तो मूल्यमा किन्छ,” उनले भनिन् ।

सोही महिनाहरूमा कुसुम र पलाशका रूखहरूबाट लाहा पनि निकालिन्छ, जबकि धवडा (हाडे), बाबुल र कुल्लुका रूखहरूबाट गम निकाल्ने काम वर्षाको समयमा र पछि सुरु हुन्छ ।

महिलाहरूले वनको पातबाट प्लेटहरू पनि बनाउँछन् । जबरा गाउँकी कुवारी बाईले भनिन् कि उनी पातहरू सङ्कलन गर्ने र गाँस्ने काममा दिन बिताउँछिन्, तर १० देखि १५ दिनमा ५०० देखि ७०० रुपैयाँ मात्र कमाउँछिन् ।

^{_{तस्विर : पुरुषोत्तम ठाकुर}}

“बजारमा मूल्य राम्रो छ, तर बिचौलियाले हामीलाई १०० प्लेटको लागि १०० रुपैयाँ दिन्छ,” उनले भनिन् ।

जबरा गाउँको वन व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष माधव सिंह मकरमले भने कि धेरैजसो आदिवासी परिवारहरूले थोरै मात्रामा उत्पादनको लागि बजार जान सक्दैनन् ।

“तिनीहरूले प्रायः सडकको छेउमा कपडा ओछ्याएर दिनभर उत्पादन बेच्ने प्रयास गर्छन्,” उनले भने । “तर यो जंगली क्षेत्र हो, शहर होइन । बाटो हिड्ने मानिसहरू धेरै कम हुन्छन् र ति पनि धेरै मोलमोलाई गर्नेहरू हुन्छन् ।”

घरमै पातका प्लेटहरू बनाइरहेकी आफ्नी आमा कौशल्या बाईलाई औंल्याउँदै उनले भने कि उनी एक दिनमा लगभग १५० प्लेटहरू बनाउन सक्छिन् । “यदि मैले ति प्लेटहरू साइकलमा राखेर नजिकैको बजारमा नलैजाने हो भने, उनले कमाउने ज्याला यति कम हुन्छ कि पूरा दिन काम गरेर उनले कमाएको ज्याला देखेर कोहि पनि अनौठो मान्ने छन्,” उनले भने ।

सडकको छेउमा पर्खिरहेका महिलाहरू

धमतरीबाट नागरी जाने बाटोमा रहेको बेंदापलानी गाउँमा, मीना नेताम कालो र खैरो कन्दहरू कपडामा बिछ्याएर घाममा बसिरहेकी थिइन् ।

दिउँसो अबेरसम्म, उनको एक जना मात्र ग्राहक थियो, जसले आधा किलो जिमी ट्युबर (कन्द) किनेको थियो ।

“दिनभरि घाममा बसियो र यदि साँझसम्म केही बेचियो भने पनि, केवल १० वा २० रुपैयाँ कमाइन्छ,” उनले भनिन् ।

उनको छेउमा रहेकी कृष्णा नेतामले भनिन् कि उनले १०० ग्राम पनि बेचेकी छैनन् । “हामीले हाम्रो परिवारलाई कसरी पाल्ने ? हामी दिनभरि खन्छौं, उत्पादन सफा गर्छौं र एक हप्ता घाममा सुकाउँछौं, तर तीन वा चार किलो मात्र बेच्छौं,” उनले भनिन् ।

अर्की सङ्कलक कामिन निषादले बिक्री अनिश्चित रहेको बताइन् । “कहिलेकाहीँ केही पनि बिक्री हुँदैन । कहिलेकाहीँ ग्राहक आउँछन् र सबै कुरा किन्छन्,” उनले भनिन् ।

धेरैजसो सङ्कलकहरूले भने कि उनीहरूले बिक्री नभएको उत्पादन घर फिर्ता ल्याउँदैनन् । बरु, बिचौलियाहरूले प्रायः यसलाई किन्छन् र पछि लगभग ४० किलोमिटर टाढा डुग्ली जस्ता बजारमा उच्च मूल्यमा बेच्छन् ।

जब डीटीई (डाउन टु अर्थ) ले डुग्ली बजारको भ्रमण गर्यो, त्यहाँ वन पैदावार बेच्ने अधिकांश पसलहरू व्यापारी वा बिचौलियाहरूद्वारा सञ्चालित देखिन्थे । धेरै विक्रेताहरूले भने कि उनीहरूले नजिकैका आदिवासी गाउँहरूबाट उत्पादन किनेका थिए र बजारमा बेचिरहेका थिए ।

इमलीको थुप्रोको छेउमा बसिरहेका एक पसलेले आफु गत डेढ महिना आदिवासी गाउँहरूमा गएर उत्पादन सङ्कलन गरेको र साँझसम्ममा बेच्ने आशा राखेको बताए ।

नोभेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्मको जाडो मौसममा जरा, कन्द, औषधीय फल र इमली आउँछ । इमली वर्षभरि नै सजिलै बिक्री हुने वनजन्य उत्पादनहरू मध्ये एक हो ।

खरिद केन्द्रहरू पहुँचभन्दा बाहिर

कमरपारा गाउँमा, ४० वर्षीया बिर्झा सोरी आफ्ना बच्चाहरूसँग घरबाहिर बसेर चिराइतो छुट्याउँदै थिइन् ।

“यो सङ्कलन गर्न मलाई तीन दिन लाग्यो । तर यति धेरै मेहनत गरेपछि पनि उचित मूल्य पाउने आशा छैन,” उनले भनिन् ।

उनले भनिन् कि गाउँमा एउटा सानो वन पैदावार खरिद केन्द्र थियो, तर गाउँलेहरूलाई प्रायः थाहा हुँदैनथ्यो कि कहिले खुल्छ वा बन्द हुन्छ । “यस्तो अवस्थामा, हामी बिचौलियालाई बेच्न बाध्य छौं,” उनले भनिन् ।

मकरामले भने कि छत्तीसगढमा विगत पाँच वर्षमा साना वन पैदावारको सरकारी खरिद तीव्ररूपमा घटेको छ ।

उनले भने कि एक समय थियो जब छत्तीसगढ़ले देशको साना वन पैदावार खरिद केन्द्रहरूको ठूलो हिस्सा ओगटेको थियो । भारतभरि ६,८७३ केन्द्रहरूमध्ये राज्यमा ४,९६९ केन्द्रहरू थिए ।

तर उनले न्यूनतम समर्थन मूल्यमा सरकारी खरिदको मोडेल कमजोर भएको बताए ।

छत्तीसगढ़ साना वन पैदावारको तथ्याङ्कले यो गिरावटलाई पुष्टी गर्दछ । २०२१ मा, समर्थन मूल्यमा ६,२७,४७०.५० क्विन्टल वन पैदावार खरिद गरिएको थियो । २०२४-२५ मा, यो घटेर ३५,००२.८५ क्विन्टलमा झरेको छ ।

मार्च र अप्रिल महुआको मौसम हो भने मे र जुन तेन्दू पातको लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । चिरोन्जीका फलहरू पनि यस अवधिमा पाक्छन् र उच्च बजार मूल्य प्राप्त गर्छन् । तेलको लागि सालको बीउ सङ्कलन गरिन्छ । मह, बाँस र च्याउ लगायतका केही उत्पादनहरू वर्षभरि सङ्कलन गरिन्छ ।

आदिवासी सङ्कलकहरू, विशेष गरी महिलाहरूका लागि, खरिदमा आएको कमीको अर्थ बिचौलियाहरूमा बढी निर्भरता र श्रम-साध्य कामबाट कम आम्दानी हुनु हो ।

साभार : downtoearth.org.in