मित्सुमाता : नेपालको गरिबी न्यूनीकरणदेखि जापानको नोट निर्माणसम्म

जापानका बैंक नोटहरूको कच्चा पदार्थको रूपमा प्रयोग हुने धेरैजसो मित्सुमाता (अर्गेली) जापानबाट टाढा नेपालका पहाडी क्षेत्रहरूमा खेती गरिन्छ । यो सब ओसाकामा आधारित कम्पनी ‘कान्पोउ इंक’ का प्रयासहरूका कारण सम्भव भएको हो, जसले नेपालका मानिसहरूलाई यो बिरुवाको खेती र प्रशोधन गर्ने तरिका सिकाउन धेरै वर्षहरू खर्च गरेको छ । जापान र नेपालबीचको कूटनीतिक सम्बन्धको ७०औँ वार्षिकोत्सव नजिकिँदै गर्दा, हामी यस पहलमा कान्पोउका प्रयासहरू र जाइका (JICA) को सहयोगलाई फर्केर हेर्नेछौं ।

_{^{हिमालको पृष्ठभूमिमा देखिएका मित्सुमाताका फूलहरू / तस्बिर सौजन्य : कान्पोउ-जाइका}}

कच्चा पदार्थको अभावको चिन्ताबीच नेपालतर्फको मोड

मित्सुमाता एक पतझड झाडी हो जसको जापानी भाषामा अर्थ शाब्दिक रूपमा “तीन-हाङ्गे” भन्ने हुन्छ, जसले यसका हाँगाहरू टुप्पामा तीन भागमा विभाजित हुने तरिकालाई जनाउँछ । यसका रेसाहरू अति बलियो हुन्छन्, त्यसैले यसलाई लामो समयदेखि बैंक नोट र पारम्परिक जापानी कागज अर्थात वाशी (wa-shi) बनाउने मूल्यवान कच्चा पदार्थको रूपमा मानिंदै आएको छ ।

कान्पोउका अध्यक्ष मात्सुबारा तादसी भन्छन्, “नेपालमा उम्रने मित्सुमाता विश्वकै उच्च गुणस्तरको हुन्छ ।” नेपालमा उत्पादित मित्सुमाता अहिले जापानको नयाँ बैंक नोटहरू बनाउनका लागि एक अत्यावश्यक सामग्री बनेको छ । यसको उच्च गुणस्तर राम्ररी चिनिए तापनि दिगो उत्पादनको बाटो भने सहज थिएन ।

सरकारको आधिकारिक राजपत्र र सरकारी प्रकाशनहरू बिक्री गर्ने कम्पनी कान्पोउ सन् १९९० मा नेपालमा मित्सुमाता उत्पादनमा संलग्न भएको थियो ।

आधिकारिक राजपत्र भनेको जनतालाई कानुन, मन्त्रिपरिषदका आदेशहरू, महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय घोषणा र अन्य यस्तै विषयहरू बारे जानकारी गराउन जारी गरिने सरकारी प्रकाशन हो । कान्पोउले आधिकारिक राजपत्र र अन्य व्यापारिक गतिविधिहरूको बिक्रीमार्फत अर्थ मन्त्रालयको मुद्रण ब्युरो (हालको राष्ट्रिय मुद्रण ब्युरो) सँग बलियो सम्बन्ध निर्माण गरेको थियो ।

एक दिन, अर्थ मन्त्रालयको मुद्रण ब्युरोका एक कर्मचारीले भने, “मित्सुमाता (बैंक नोट बनाउन प्रयोग हुने बिरुवा) खेती गर्ने मानिसहरू कम हुँदैछन्, र जापानमा यसको पर्याप्त मात्रा सुनिश्चित गर्न गाह्रो हुँदैछ । खासमा मित्सुमाताको उत्पत्ति हिमालय क्षेत्रबाट भएको हो ।” यो टिप्पणीले कान्पोउलाई नेपालमा मित्सुमाता खेतीतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न प्रेरित गर्‍यो ।

त्यतिबेला जापानमा मित्सुमाता खेती गर्ने मानिसहरूको संख्या घट्दै गएको थियो र उत्पादन परिमाण पनि उल्लेखनीय रूपमा घटेको थियो । कच्चा पदार्थको अभाव एउटा उदीयमान समस्याको रूपमा आइरहेको हुँदा, कान्पोउका पूर्वअध्यक्षले यसको अत्यावश्यकतालाई महसुस गर्दै नेपालमा मित्सुमाता खेती सुरु गर्ने निर्णय गरे । धेरै वर्षको स्थानीय अनुसन्धान पछि, कम्पनीले जिरी क्षेत्रमा एउटा ठाउँमा पहाडका भिरहरूमा मित्सुमाता प्राकृतिक रूपमा उम्रिएको भेट्टायो ।

सबैका लागि रोजगारीका अवसरहरू

नेपाल एसियाका ती देशहरूमा पर्छ जहाँ गरिबी विशेष गरी गम्भीर थियो । ग्रामीण क्षेत्रहरूमा नगद आम्दानी गर्ने धेरै कम उपायहरू छन्, जसले गर्दा धेरै मानिसहरू कामको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन् । मानिसहरूका लागि आफ्नै गाउँमा बसेर स्थिर जीविकोपार्जन गर्न सजिलो छैन ।

मात्सुबाराले भेटेका अधिकांश वयस्कहरू आर्थिक कारणले विद्यालय जान असमर्थ थिए र उनीहरूमध्ये धेरै कम मात्र पढ्न सक्थे । यस कारणले गर्दा, मित्सुमाता कसरी उम्रने र प्रशोधन गर्ने भन्ने कुरा सिकाउँदा, उनले लिखित सामग्रीको सट्टा भिडियोहरूको प्रयोग गरे । सबैले बुझ्न सक्ने तरिकाले कुराहरू बुझाउनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण थियो ।

पहाडका भिरहरूमा मित्सुमाता संकलन गर्ने, यसलाई नरम बनाउन बाफमा पकाउने, बोक्रा सावधानीपूर्वक उप्काउने, पानीले धुने र सुकाउने—यी प्रक्रियाहरूमा कुनै विशेष ज्ञानको आवश्यकता पर्दैनथ्यो र यो शारीरिक रूपमा पनि कठिन थिएन । तसर्थ, पुरुषहरूको तुलनामा सामान्यतया कम शारीरिक शक्ति हुने महिलाहरू लगायत सबैले यस काममा पूर्ण रूपमा भाग लिन सक्थे ।

_{^{मित्सुमाता संकलन गर्दै नेपाली किसानहरू / तस्बिर सौजन्य : कान्पोउ-जाइका}}

पहाडी गाउँहरूमा बस्ने महिलाहरू घरको काम र बच्चाको हेरचाहको बीचको फुर्सदको समयमा काम गर्न सक्षम भए । लामो समयदेखि सामाजिक रूपमा कमजोर स्थानमा रहेका महिलाहरूले नगद आम्दानी गरेर बिस्तारै आत्मविश्वास प्राप्त गरे ।

मित्सुमाता उत्पादन र प्रशोधनबाट आएको आम्दानीले बालबालिकाको स्कुलको शुल्क र अन्य यस्तै खर्चहरू तिर्न पनि सहयोग गर्‍यो, जसले नयाँ शैक्षिक अवसरहरू सिर्जना गर्‍यो ।

नेपालमा मित्सुमाता खेती गर्नु गरिबीबाट उम्कनका लागि एक अर्थपूर्ण पहल भए तापनि यो कान्पोउका लागि कडा चुनौतीपूर्ण व्यवसाय पनि थियो र यो धेरै वर्षसम्म घाटामै रह्यो । नेपालमा कर्मचारी पठाउन लाग्ने यात्रा र यातायात लागत ठूलो बोझ थियो र बेलाबखतका साधारण सभाहरूमा सेयरधनीहरूले यस परियोजनालाई निरन्तरता दिने कुराको विरोध पनि गरेका थिए ।

“कृपया मलाई तीन वर्ष दिनुहोस् । यदि त्यतिबेलासम्म हामीले अगाडि बढ्ने बाटो देख्न सकेनौं भने, म कुनै हिचकिचाहट बिना यो परियोजनाबाट पछि हट्नेछु ।” सन् २०१३ मा व्यापार सम्हालेपछि मात्सुबाराले सेयरधनीहरूलाई यसरी परिस्थिति स्पष्ट पारेका थिए, यद्यपि भित्रभित्रै उनी चिन्ताले भरिएका थिए ।

साथै, नेपालका मानिसहरूलाई कडा परिश्रम गरिरहेको र विद्यालय जान पाएपछि ऊर्जावान बनेका बालबालिकाहरूलाई देखेर उनले दृढ महसुस गरे, “यदि हामी पछि हट्यौँ भने, उनीहरू फेरि गरिबीमा पर्नेछन् । हामी नेपालका जनतालाई धोका दिन सक्दैनौं ।”

मात्सुबाराले सोचे, “एउटा असाइनमेन्ट जसमा केवल एक पक्षले मात्र त्याग गर्छ त्यो टिक्दैन । यो अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग भए तापनि, यो व्यापारको रूपमा दिगो नभएसम्म यो जारी रहन सक्दैन । हामीले कुनै बाटो पत्ता लगाउनै पर्छ ।”

यो दृढसंकल्पले अर्को कदमको नेतृत्व गर्‍यो ।

जाइका (JICA) सँगको सहकार्यले ल्यायो ठूलो मोड

सन् २०१६ मा यो परियोजना जाइकाको “जापानी साना तथा मझौला उद्यमहरूको विदेशी व्यापार विकासका लागि सहयोग” कार्यक्रमका लागि छनौट भएपछि यसमा एउटा नयाँ मोड आयो । नेपालस्थित जापानी राजदूतावाससँग परामर्श गरेपछि, कान्पोउलाई जाइका कार्यक्रमसँग जोडियो ।

नेपालस्थित जाइका कार्यालयको सल्लाहमा, लक्ष्यित क्षेत्रहरूका स्थानीय वन कार्यालयका कर्मचारीहरूका लागि तालिम प्रदान गरियो । प्रशिक्षार्थीहरूमा मित्सुमाता खेती गरिने गाउँहरूका लागि जिम्मेवार सहायक वन अधिकृतहरू, साथै आफ्नो दैनिक काममा बारम्बार वनमा प्रवेश गर्ने वन रक्षकहरू र वन प्राविधिकहरू समावेश थिए ।

कान्पोउले मित्सुमाताको खेती र प्रशोधन गर्ने प्रविधिहरू मात्र सिकाएन, बरू व्यवस्थापन गर्ने तरिकाहरू पनि सिकायो । किनभने, स्थानीय मानिसहरूका लागि उत्पादन जारी राख्न र आफ्नै बलबुतामा स्थिर जीवन निर्माण गर्न, कान्पोउ वा जाइकाको सहयोगमा निर्भर नभई स्वायत्त रूपमा सञ्चालन गर्न अनुमति दिने प्रणाली सिर्जना गर्नु आवश्यक थियो ।

As training efforts accumulated, a system was created to cultivate local instructors capable of training others, and technical guidance was gradually handed over to local counterparts, leading to a sustainable production system.

धेरै मानिसहरूलाई तालिम दिनुपर्ने भएपछि, अरूलाई तालिम दिन सक्ने स्थानीय प्रशिक्षकहरू तयार गर्ने प्रणाली सिर्जना गरियो र बिस्तारै स्थानीय साझेदारहरूलाई प्राविधिक मार्गदर्शनहरू हस्तान्तरण गरियो, जसले एक दिगो उत्पादन प्रणालीको नेतृत्व गर्‍यो ।

_{^{स्थानीयहरूलाई मित्सुमाता प्रशोधन गर्ने तरिका सिकाइरहेका कान्पोउका कर्मचारीहरू / तस्बिर सौजन्य : कान्पोउ-जाइका}}

जाइकाको सहयोगमा, नेपाल सरकारका मन्त्रालयहरू र सम्बन्धित संस्थाहरूसँगको समन्वय र प्रक्रियाहरू पनि सहज भए । नेपाल सरकारको अनुमतिमा सरकारी स्वामित्वको जग्गामा मित्सुमाता खेती गरिने, तर सरकार परिवर्तन हुँदा हरेक पटक अनुमतिपत्रहरूको लागि पुन: आवेदन दिनुपर्ने हुन्थ्यो, जुन परियोजना निरन्तरतामा ठूलो बोझ बनेको थियो ।

जाइकाले नेपालमा धेरै वर्षदेखि निर्माण गरेको बलियो सञ्जाल र विश्वासको आडमा, स्वीकृति प्रक्रिया छिटो भयो । काठमाडौं वरपरको क्षेत्र बाहेक दुर्गम ग्रामीण क्षेत्रहरूमा पनि गतिविधिका क्षेत्रहरू द्रुत रूपमा विस्तार भए । नतिजाहरूस्वरूप, उत्पादन क्षेत्रहरू उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भए र वार्षिक उत्पादन करिब ३० टनबाट बढेर करिब १०० टन पुग्यो । यसरी जापानको बैंक नोट कागजको मागलाई दिगो रूपमा सहयोग गर्न सक्षम प्रणाली स्थापित भयो ।

नेपालस्थित जाइका कार्यालयमा मित्सुमाता परियोजनामा संलग्न कोजु मुनेयुकी भन्छन्, “जापानी प्रविधि र स्थानीय मानिसहरूको शक्ति धेरै प्रभावकारी रूपमा एक ठाउँमा आए । मलाई लाग्छ यो एक उत्कृष्ट उदाहरण हो किनभने यसले समुदायका मानिसहरूको जीवनलाई स्पष्ट रूपमा सुधार गरेको छ ।”

नेपालस्थित जाइका कार्यालयमै काम गर्ने इवात्सुजी आयाले कम्पनीहरूसँग सहकार्य गर्ने परियोजनाहरूको महत्वलाई जोड दिँदै भनिन्, “नेपालमा पर्याप्त स्थिर रोजगारीहरू छैनन् जहाँ मानिसहरू आफ्नै स्थानीय क्षेत्रमा काम गरिरहन सकून् । मागमा रहेका बालीहरू उब्जाउनु र समुदायमै रोजगारी सिर्जना गर्नुले युवाहरूलाई ग्रामीण क्षेत्रहरूमा बस्ने थप कारणहरू प्रदान गर्छ । कम्पनीहरूको सहयोगमा यसलाई अगाडि बढाउन सक्नु (ताकि मानिसहरूले कामको लागि विदेश जान नपरोस्) ग्रामीण नेपालका लागि ठूलो मूल्यको कुरा हो । यस मामिलामा जस्तै जब जापानमा कुनै बालीको माग हुन्छ, त्यसले जापानका लागि पनि ठूला फाइदा पुर्याउछ ।”

जाइकासँगको सहकार्यको बारेमा मात्सुबाराले भन्छन्, “साना र मझौला कम्पनीहरूका लागि, विकासोन्मुख देशहरूमा सञ्चालन गर्न अति उच्च वित्तीय अवरोधहरू हुन्छन् । एकातिर, वित्तीय सहयोगका लागि संयन्त्रहरू, सम्बन्धित संस्थाहरूसँगको समन्वयका लागि पर्याप्त समय र प्रयासको आवश्यकता पर्दछ । साथै अर्कोतिर, हामी एक्लैले ह्यान्डल गर्न सक्ने सीमाहरू पनि थिए । जाइकाले आफ्नोको विस्तृत अनुभव र बलियो सञ्जालको साथ हामीलाई सहयोग गर्‍यो, स्थानीय समन्वय र प्रणालीहरू स्थापित गर्न मद्दत गर्‍यो । केवल जाइकाको नामले मात्रै पनि धरातलीय विश्वासको सन्दर्भमा ठुलो फरक पार्छ ।”

मित्सुमाताले मानिसहरूको जीवन कसरी परिवर्तन गर्दैछ ?

_{^{मित्सुमाता उत्पादन गर्ने तरिका बारे तालिम सञ्चालन गरिँदै / तस्बिर सौजन्य : कान्पोउ-जाइका}}

मित्सुमाता खेतीले नेपालमा मानिसहरूको जीवन परिवर्तन गरेको छ । एउटा गाउँमा, एक महिला मित्सुमाताबाट आएको आम्दानी प्रयोग गरेर शिक्षा प्राप्त गर्न र विदेशमा अध्ययन गर्न सक्षम भइन् । त्यसैगरी एकजनाले मित्सुमाता खेतीको नाफाबाट प्राथमिक विद्यालय निर्माण गरे ।

“त्यस्ता धेरै उदाहरणहरू छन्,” मात्सुबारा भन्छन् । “हामीले के बिर्सनु हुँदैन भने नेपालका मानिसहरूले केवल आफ्ना लागि मात्र होइन जापानका लागि मित्सुमाता खेती गरिरहेका छन् । केही बालबालिकाहरू सोच्छन्, ‘म जापानलाई मद्दत गर्न चाहन्छु,’ वा ‘म जापानको सहयोगको कारणले स्कुल जान सकिरहेको छुँ ।’ जब यी बालबालिकाहरू हुर्कनेछन्, उनीहरू नै जापानलाई सहयोग गर्ने व्यक्तिहरू हुन सक्नेछन् । मलाइ विश्वास छ कि उनीहरू जापान र नेपाललाई जोड्ने पुल बन्नेछन् ।”

यो सामग्री जापानी अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (जाइका) को वेवसाइटबाट साभार गरिएको हो ।