सालकको घर फिर्ती : एउटा संरक्षण कथा
सालक संसारकै सबैभन्दा बढी तस्करी हुने स्तनधारी प्राणी हो ।
यो कथा तीन महिनाको सालकको बच्चा (स्टिभी) र खासमा त्यसलाई बचाउन मेहनत गर्ने पशु चिकित्सक केल्सी स्किनरको कथा हो जसले अवैध व्यापारबाट उद्धार गरिएको सालकको बच्चालाई निको पारेर जंगलमा पुन: स्थापित गर्न ठूलो हेरचाह र मेहनत गरिन् । तर यो उनीहरुको मात्र कथा होइन, यो सिंगै संरक्षण अभियानको कथा हो ।
स्टिभीको उद्धार र हेरचाह
तीन महिनाको सालकको बच्चा स्टिभीलाई बचाउन निकै ठूलो मिहिनेत परेको थियो ।
स्टिभीलाई सन् २०२१ मा दक्षिण अफ्रिकाको जोहनसबर्गको सडकमा अवैध सालक व्यापारबाट उद्धार गरिएको थियो । विशेषज्ञ पशु चिकित्सक केल्सी स्किनरले छ महिनासम्म सावधानीपूर्वक उसको उपचार गरिन्, उसलाई बिरालोको दूधको फर्मुला खुवाइन् र प्राकृतिक रूपमा आहारा खोज्न (चर्न) सिक्न मद्दत गरिन् ।
‘टेमिन्क्स सालक’ (Temminck’s pangolin) प्रजातिको स्टिभीको नाम दक्षिण अफ्रिकी प्रहरी सेवाका अधिकारी स्टिभन कोएनको नामबाट राखिएको हो, जसले सो छाउरालाई बेच्न खोज्ने एक “चतुर” वन्यजन्तु तस्करलाई पक्राउ गर्न ठूलो भूमिका खेलेका थिए । स्टिङ अपरेसन (गोप्य कारबाही) का क्रममा तस्करलाई पक्रन धेरै दिन लागेको र सघन वार्ता गर्नुपरेको थियो ।
बच्चालाई माउ संग राख्न खोजेको, तर उसको माउ कतै भेटिइनन्, दक्षिण अफ्रिकामा आधारित गैर-नाफामूलक संस्था ‘अफ्रिकन प्याङ्गोलिन वर्किङ ग्रुप’ (APWG) की सह-अध्यक्ष तथा कार्यकारी निर्देशक एलेक्सिस क्रिएल भन्छिन् ।
मुख्यतया कमिला र धमिरा खाने भएकाले कहिलेकाहीँ यिनीहरूलाई ‘कत्लादार कमिलाखोर’ (scaly anteaters) पनि भनिन्छ । सालक संसारकै एक मात्र साँचो कत्ला (खपटा) भएको स्तनधारी जीव हो । यिनीहरूलाई संसारमा सबैभन्दा बढी तस्करी हुने जंगली स्तनधारी मानिन्छ । सन् २००० देखि २०१६ सम्ममा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा १० लाखभन्दा बढी सालकको अवैध व्यापार भएको अनुमान गरिएको छ । सन् २०१६ देखि २०२४ सम्मको जफत गरिएका सालकहरूको दरले अनुमान गर्दा यस अवधिमा कम्तीमा थप ५ लाख सालकको अवैध व्यापार भएको देखाउँछ ।
“यदि संरक्षण गर्नका लागि कुनै जीव नै बाँकी रहेनन् भने तपाईं प्रजातिको संरक्षण गर्न सक्नुहुन्न ।”
~ निकी राइट
विगत केही दशकहरूमा, अफ्रिकी देशहरूमा कानून कार्यान्वयन गर्ने निकाय र गैरसरकारी संस्थाहरूले अवैध व्यापारमा परेका जंगली सालकहरूलाई उद्धार गर्ने प्रयास बढाएका छन् । दक्षिण अफ्रिकामा, फेला पारिएका ‘टेमिन्क्स सालक’ मध्ये करिब ८०% अझै जीवितै छन् ।
तिनीहरूलाई उद्धार गर्नु पहिलो चरण मात्र हो । तस्करी गरिएका सालकहरू प्रायः साना वा घाइते हुन्छन् र तिनीहरू खोरमा राम्रोसँग बस्न सक्दैनन्, जसले गर्दा तिनीहरूलाई पुन: स्थापित गर्न निकै गाह्रो हुन्छ । तब आवश्यकता पर्छ स्किनर जस्ता विशेषज्ञहरूको । जोहनसबर्ग वाइल्डलाइफ भेटेरिनरी हस्पिटलमा स्किनर र उनका सहकर्मीहरूको धेरै महिनाको सहयोग र त्यसपछि उसलाई छोडिने ठाउँको वातावरणमा अभ्यस्त गराउन थप केही महिना बिताएपछि, स्टिभीलाई सन् २०२२ मा सफलतापूर्वक जंगलमा फर्काइएको थियो ।
उसको पुनर्स्थापना तस्करी गरिएका सालकहरूलाई तिनीहरूको प्राकृतिक बासस्थानमा फर्काउने बढ्दो प्रयासको एक हिस्सा हो – जुन यो अनौठो, प्रायः ओझेलमा परेको स्तनधारी जीवलाई बचाउन एउटा अत्यावश्यक लामो र जटिल प्रक्रिया हो ।
तस्विर क्रेडिट : केल्सी स्किनर
एक उत्पीडित जीव
सालकहरू अवैध वन्यजन्तु तस्करीको केन्द्रविन्दुमा छन्, जुन संसारको सबैभन्दा ठूलो संगठित अपराध क्षेत्रहरू मध्ये एक हो । तिनीहरूको माग मुख्य रूपमा पूर्वी एसियाबाट आउँछ, जहाँ तिनीहरूको कत्ला (खपटा) परम्परागत औषधिमा प्रयोग गरिन्छ र तिनीहरूको मासुलाई स्वादिष्ट परिकार मानिन्छ । यद्यपि, फेसन उद्योगका कारण अमेरिका पनि यसको ठूलो बजार हो । देशहरूले सन् २०१६ देखि सालकको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार पूर्ण प्रतिबन्धित गरे पनि अवैध व्यापार भने जारी नै छ ।
तस्करीले एसियाली सालकहरूलाई लोप हुने अवस्थामा पुर्याएपछि, अहिले यो विश्वव्यापी अवैध बजारको मुख्य स्रोत अफ्रिका बनेको छ । तस्करी, बासस्थानको विनाश र परम्परागत औषधि र जंगली मासुका लागि स्थानीयहरूद्वारा गरिने शिकार जस्ता कारणहरूले गर्दा अफ्रिकी सालक प्रजातिहरू अहिले लोप हुने खतरामा छन् ।
दक्षिण अफ्रिका पनि अवैध सालक व्यापारका साथै आन्तरिक खपतको स्रोत बन्ने देशहरू मध्ये एक हो । APWG लगायतका गैर-नाफामूलक संस्थाहरूले देशको कानून कार्यान्वयन गर्ने निकायलाई तस्कर विरोधी र पक्राउ गर्ने अभियानहरू सञ्चालन गर्न सहयोग गर्छन् । हालका वर्षहरूमा यस देशमा ठूलो संख्यामा सालकहरू जफत गरिएका छन् ।
क्रिएलका अनुसार APWG को हेरचाहमा रहेका अधिकांश सालकहरू सूचनामा आधारित कारबाही वा गाडीहरू जाँच गर्दा तस्करहरूबाट उद्धार गरिएका हुन् । उनी भन्छिन्, “हामी अवैध व्यापारमा परेका सालकहरूको सानो अंश मात्र बचाउन सक्षम छौं, तर बाँकी कहाँ जाँदैछन् भन्ने हामीलाई थाहा छैन ।”
“सालकहरूको पुनर्स्थापना धेरै उतार-चढाव र क्षतिहरूले भरिएको निकै चुनौतीपूर्ण प्रक्रिया हो । त्यसैले, तमाम प्रयासपछि जंगलमा फर्कन सफल भएकाहरूले तपाईंलाई सकेसम्म धेरै सालक बचाउन उत्प्रेरित गरिरहन्छन् ।”
~ एलेक्सिस क्रिएल
स्टीभीलाई बिरालोको दूधको फर्मुला खुवाउदै केल्सी स्किनर / तस्विर क्रेडिट: क्लेयर वेस्ट
APWG की सह-अध्यक्ष तथा कार्यकारी निर्देशक निकी राइट सन् २००८ मा तस्करबाट उद्धार गरी आफ्नो हेरचाहमा ल्याइएको पहिलो सालकलाई धेरै मद्दत गर्न नसकेको सम्झन्छिन् । “त्यस चरणमा सालकहरूबारे कुनै अनुभव नभएकाले, मैले गर्न सक्ने सबैभन्दा राम्रो कुरा उसलाई सुरक्षित बासस्थानमा छोडिदिनु र राम्रोको कामना गर्नु मात्र थियो,” उनी भन्छिन् ।
त्यसपछि उनले वन्यजन्तु तस्करहरूबाट जफत गरिएका सालकहरू – जो सामान्यतया शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर हुन्छन् – लाई कसरी सहयोग गर्ने भन्नेबारे गहिरो व्यावहारिक ज्ञान विकास गरेकी छन् ।
“केहीलाई झोलामा लुकाएर कारको पछाडिको भागमा राखिन्छ,” राइट भन्छिन् । “तिनीहरूलाई हप्तौंसम्म यस्तो अवस्थामा राखिन सक्छ जसले गर्दा चोटपटक, जलवियोजन (शरीरमा पानीको कमि) र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुन सक्छ ।”
उनी भन्छिन्, चिकित्सकीय ध्यान नदिई जंगलमा छोडिएमा सालक चाँडै मर्न सक्ने उच्च सम्भावना हुन्छ । “त्यसैले यसलाई छोड्नु अघि उपचार र पुनर्स्थापनाको आवश्यकता हुन्छ ।”
स्टिभीको जंगल फिर्ती
एउटा गोप्य कारबाहीका क्रममा उद्धार गरिएको स्टिभी कारको पछाडि एउटा कार्टुन भित्र फेला परेको थियो । राइट भन्छिन्, “त्यहाँ भित्र एउटा बन्दाकोभीको पात थियो जुन सायद खानका लागि दिइएको हुन सक्छ, तर सालकहरूले बन्दाकोभी खाँदैनन् ।”
स्टिभीलाई जोहनसबर्ग वाइल्डलाइफ भेटेरिनरी हस्पिटलमा सारियो, जहाँ स्किनरले स्टिभीलाई पनि उद्धार गरिएका सालकहरू अरू सालकहरुलाई गरिने सामान्य जाँच गरिन् । उनले उसको तौल लिइन्, सम्भावित चोटपटक वा संक्रमणको जाँच गरिन्, जलवियोजन कम गर्न सलाइन दिइन् र उसका अंगहरूको स्वास्थ्य जाँच गर्न रगत निकालिन् । उसलाई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने औषधि र सानो ट्युबबाट जीवनजल पनि दिइयो ।
सौभाग्यवश, उद्धार गरिएका धेरै सालकहरू जस्तो नभई स्टिभी स्वस्थ अवस्थामा थियो – वास्तवमा, ऊ सचेत थियो र सजिलैसँग यताउता हिँड्न सक्थ्यो । तरपनि उ बच्चै थियो जसका कत्लाहरू छिप्पिइ सकेका थिएनन् । उ डराएको थियो र कोही नजिक आउँदा गुडुल्किन्थ्यो । स्किनर भन्छिन्, उसलाई आफ्नो बानी पार्न उनले ऊसँग धेरै समय एक्लै बिताइन् ।
ऊ अझै आफ्नी आमाको दूध खाने उमेरको भएकाले, उनले उसलाई बोतलबाट बिरालोको दूधको फर्मुला खुवाइन्, यद्यपि उसलाई त्यो कृत्रिम दूध र बोतल स्वीकार गर्न १० दिन लाग्यो । “सुरुमा उसले बोतलको निप्पल मन पराएन तर बिस्तारै ऊ यसमा अभ्यस्त हुँदैगयो र राम्रोसँग खान थाल्यो,” स्किनर सम्झन्छिन् । उनी उसलाई दिनहुँ प्राकृतिक बासस्थानमा हिँडाउन लैजान्थिन्, जहाँ उनी ढुङ्गाहरू पल्टाएर उसलाई कमिला र तिनका फुलहरू चर्नका लागि छोडिदिन्थिन् । “उसको उमेरमा ऊ जंगलमा आफ्नी आमासँगै चर्न निस्कने थियो,” स्किनर भन्छिन् ।
छ महिनामा दूध छुटाइयो, ऊ दिनप्रतिदिन बलियो हुँदैथियो र नौ महिनामा ६ केजी पुगेपछि उसलाई जुलुल्यान्डको ‘मन्योनी प्राइभेट गेम रिजर्भ’ मा सारियो । “यो तौलमा, सालकहरू सुरक्षात्मक गुडुल्की कायम राख्न पर्याप्त बलियो हुन्छन् र तिनीहरूको कत्ला शिकारीहरूको आक्रमण सहन सक्ने गरी कडा भइसकेको हुन्छ,” स्किनर भन्छिन् ।
थप पाँच महिनासम्म स्टिभीको हेरचाह रिजर्भका सालक निरीक्षक डोनाल्ड डेभिस र उनको टोलीले गर्यो, जसले उसलाई दैनिक बाहिर चर्न छोडिदिन्थे र कत्तिको अनुकूलन भैरहेको छ भनेर निगरानी गर्थे । १४ महिनाको भएपछि ऊ आफ्नो हेरचाह आफैं गर्न तयार भयो । उसलाई दुईवटा टेलिमेट्री ट्र्याकर जडान गरेर स्थायी रूपमा जंगलमा छोडियो ।
ट्र्याकरहरूले विशेषज्ञहरूलाई छोडिएका सालकहरूको प्राकृतिक आवतजावत र व्यवहारका साथै खतराहरू अवलोकन गर्न मद्दत गर्दछ । “विद्युतीय तारबारले सालकहरूलाई खतरा निम्त्याउँछ, यद्यपि अन्य प्राकृतिक घटनाहरू पनि भएका छन् : एउटा सालकलाई हात्तीले कुल्चेको थियो भने एउटालाई गोहीले खाएको थियो,” राइट भन्छिन् । “यदि सालकहरूमा टेलिमेट्री ट्याग जडान नगरिएको भए यो जानकारी थाहा हुने थिएन ।”
ट्र्याकरहरूले पुनर्स्थापना प्रक्रियाको अन्तिम चरण अर्थात् प्रजनन भएको छ कि छैन भनेर पत्ता लगाउन पनि मद्दत गर्न सक्छन् । स्टिभीको ट्र्याकरले उ अहिले नियमित रूपमा पोथी सालकहरूसँग भेटघाट गर्न थालेको र तिनीहरूको गुड (दुलो) सम्म पनि जाने गरेको देखिरहेका छन्, राइट भन्छिन् । “ऊ अहिले केही सालकका बच्चाहरूको बाबु बनिसकेको लगभग पक्का छ,” स्किनर थप्छिन् ।
‘प्याङ्गोलोरियम’
अमेरिकामा आधारित गैर-नाफामूलक संस्था ‘वाइल्डलाइफ कन्जर्भेसन नेटवर्क’ को प्याङ्गोलिन क्राइसिस फन्डका निर्देशक अरालुएन शुनम्यान भन्छन्, सालक जस्ता कम परिचित प्रजातिहरूले हात्ती र ठूला बिराला (बाघ, चितुवा) जस्ता बढी परिचित वन्यजन्तुहरूले जस्तै सजिलै आर्थिक तथा नीतिगत संरक्षण पाउन कठिन छ ।
पुनर्स्थापनाले “अवैध व्यापारबाट बचेका र अन्ततः जंगलमा छोडिएका सालकहरूका लागि मात्र होइन बरु बृहत् संरक्षण क्षेत्रका पहलहरूका लागि पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ,” शुनम्यान भन्छन् । “संरक्षणका लागि जनचेतना र सहयोग आवश्यक पर्छ,” उनी थप्छन् ।
सन् २०१६ देखि, APWG ले दक्षिण अफ़्रिकाभरिका उपयुक्त बासस्थानहरूमा ८५ वटा सालकहरू छोड्न मद्दत गरेको छ, जसमा मन्योनी प्राइभेट गेम रिजर्भ जस्ता क्षेत्रहरू पनि पर्छन् जहाँ तिनीहरू स्थानीय रूपमा लोप भइसकेका थिए । फेब्रुअरी २०२५ मा, APWG ले दक्षिण अफ्रिकाको लापलाला वाइल्डनेस रिजर्भमा सालक पुनर्स्थापनाका लागि विशेष सुविधा सम्पन्न ‘प्याङ्गोलोरियम’ स्थापना गर्यो, जसमा स्किनर पहिलो आवासीय पशु चिकित्सकको रूपमा रहिन् । यस केन्द्रले अवैध व्यापारबाट उद्धार गरिएका सालकहरूलाई विशेषज्ञ हेरचाह दिन्छ र अनुसन्धान तथा शिक्षाको लागि आधारको रूपमा काम गर्दछ ।
APWG दक्षिण अफ्रिकामा सालकको पहिलो संस्था थियो, तर अहिले भने अन्य धेरै निकायहरू सक्रिय छन्, जसले संरक्षण अभियान, उद्धार, पुनर्स्थापना र जंगलमा छोड्ने काममा सहकार्य गरिरहेका छन् । प्रत्येक सालकको मुक्तिमा अनगिन्ती मानिसहरू संलग्न हुन्छन्, राइट भन्छिन् ।
सालकको अवैध व्यापारको विशाल सञ्जाललाई भत्काउन जनचेतना जगाउनेदेखि लिएर कानुनी क्षमता निर्माण गर्ने र सालक सम्बन्धी अपराधहरूका वरपरका नीतिहरू परिवर्तन गर्नेसम्म हरेक तहमा कारबाही आवश्यक छ, राइट थप्छिन् । उनी भन्छिन्, “सालक प्रजातिहरूलाई लोप हुनबाट जोगाउने मुख्य उपाय भनेको सहकार्य र अफ्रिकाका अन्य सालक पाइने देशहरूसँग ज्ञानको आदानप्रदान हो ।”
कमिला खान आफ्नो लामो जिब्रो निकाल्दै स्टिभी / तस्विर क्रेडिट : ग्यारेथ थोमस
सालकहरूको उद्धार र पुनर्स्थापना सालक संरक्षणको हिस्सा हुनैपर्छ, राइट भन्छिन् ।
दित्सी : एउटी लजालु सालक
दित्सी अर्को बच्चा थिइ, जसलाई सन् २०२१ मा दक्षिण अफ्रिकाको एउटा उत्तर-पश्चिमी शहर भ्राइबर्ग नजिकै तस्करबाट दक्षिण अफ्रिकी कानून कार्यान्वयन निकायले उद्धार गरेको थियो । दित्सीलाई चोटपटक त लागेको थिएन, राइट भन्छिन्, तर उ अत्यन्तै आघात र तनावमा थिइ ।
दित्सी लजालु र डराएकी भए पनि, उनलाई दैनिक हिँडडुलका लागि बाहिर लैजाँदा आहारा चर्न सक्षम थिइन्, राइट भन्छिन् । दित्सीलाई पनि मन्योनी प्राइभेट गेम रिजर्भमा स्टिभीसँगै छोडियो, जहाँ उनले दैनिक चर्न जाने र त्यसपछि सुत्नका लागि सुरक्षित ठाउँ पाउने प्रक्रिया पार गरिन् ।
“यो प्रक्रिया हामी उनी आफैंले राम्रोसँग आहारा खोज्न र प्राकृतिक व्यवहार देखाउन सक्षम भइन् भनेर सन्तुष्ट नभएसम्म दोहोर्याइयो,” राइट भन्छिन् । “हामी उसलाई जंगलमा छोडिनका लागि आवश्यक ६ देखि ६.५ केजीको सही तौल प्राप्त गरोस् भन्ने सुनिश्चित पनि गर्न चाहन्थ्यौं ।”
दित्सीलाई पनि टेलिमेट्री ट्याग जडान गरियो र फेब्रुअरी २०२३ मा जंगलमा छोडियो ।
APWG ले छोडेका र ट्याग गरिएका पोथी सालकहरूबाट अहिले धेरै छाउराहरू जन्मिएका छन्, राइट भन्छिन् । तिनीहरूमध्ये दित्सी पनि एक हुन् । “उनलाई छोडेको दुई वर्षपछि, उनको दुलो बाहिर राखिएका क्यामेरा ट्र्यापहरूले दित्सीसँगै एउटा बच्चा पनि प्वालबाट बाहिर निस्किरहेको फुटेज कैद गरेपछि उ अब आमा बनेको पक्का भयो ।”
यस्ता सफलताहरू देख्दा यो सबै मिहिनेत सार्थक भएको महसुस हुन्छ, क्रिएल भन्छिन् । “सालकहरूको पुनर्स्थापना धेरै उतार-चढाव र क्षतिहरूले भरिएको निकै चुनौतीपूर्ण प्रक्रिया हो । त्यसैले, तमाम प्रयासपछि जंगलमा फर्कन सफल भएकाहरूले तपाईंलाई सकेसम्म धेरै सालक बचाउन उत्प्रेरित गरिरहन्छन् ।”
