काठमाडौं / ‘पुरानो राजनीतिको विकल्प’ र ‘जेन–जी पुस्ताका हिरो’का रूपमा उदाएका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) सरकारको नेतृत्वमा पुगेको करिब १५० दिनमै आलोचनाको केन्द्रमा परेका छन्। काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर हुँदा टकरावपूर्ण र कडा शैलीबाट लोकप्रिय बनेका बालेनको त्यही शैली प्रधानमन्त्रीका रूपमा भने प्रभावकारी हुन नसकेको विश्लेषण भारतीय चर्चित पत्रिका इन्डिया टुडेले गरेको छ।

पत्रिकाले बालेनको लोकप्रियता खस्किनुका पछाडि एउटै घटना नभई छोटो समयमै एकपछि अर्को संकट थपिँदै जानुलाई प्रमुख कारण मानेको छ। उसका अनुसार सरकार सञ्चालनमा टकरावभन्दा संवाद, समन्वय र संस्थागत जवाफदेहिता आवश्यक हुन्छ। यही क्षेत्रमा बालेन कमजोर देखिएको विश्लेषण गरिएको छ।

१. मेयरको शैली प्रधानमन्त्रीमा असफल

काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर हुँदा बालेनले अपनाएको कडा र टकरावपूर्ण शैलीले उनलाई लोकप्रिय बनाएको थियो। तर प्रधानमन्त्री भएपछि त्यही शैलीले शासन सञ्चालनमा अपेक्षित परिणाम दिन नसकेको इन्डिया टुडेको निष्कर्ष छ। सरकार चलाउन राजनीतिक दल, संसद्, कर्मचारीतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारसँग निरन्तर संवाद र समन्वय आवश्यक हुन्छ।

२. सीमा विवादमा अपरिपक्व अभिव्यक्ति

कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरासम्बन्धी विषयमा संसद्मा बालेनले दिएको अभिव्यक्ति पनि विवादमा आयो। उनको भनाइले नेपालले भारतीय भूभागमा समेत दाबी गरेको अर्थ लाग्ने भन्दै आलोचना भयो। भारतले तेस्रो पक्षको भूमिका अस्वीकार गरिरहँदा नेपालभित्रै पनि उनको कूटनीतिक अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठ्यो।

३. कूटनीतिक दूरीको नीति टिकेन

विदेशी कूटनीतिज्ञसँग भेटघाटमा पनि बालेनले फरक नीति अपनाए। मन्त्रीभन्दा तल्लो तहका विदेशी अधिकारीसँग एक्लाएक्लै भेट नगर्ने अडान लिए। भारतीय विदेश सचिवसँग भेट नगरेको विषयसमेत चर्चामा आयो। तर पछि भारतीय र चिनियाँ राजदूतसँग छुट्टाछुट्टै भेट गरेपछि उनको प्रारम्भिक अडान व्यवहारमा टिक्न नसकेको सन्देश गएको विश्लेषण छ।

४. रविको भारत भ्रमणले बढायो दबाब

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेले भारत भ्रमणका क्रममा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, गृहमन्त्री अमित शाह र विदेशमन्त्री एस जयशंकरलगायत उच्च तहका नेतासँग भेट गरे। बालेन भारतसँग दूरी बनाइरहेका बेला रविले पाएको उच्चस्तरीय स्वागतले उनको कूटनीतिक प्रभाव र सम्बन्धबारे थप प्रश्न उठायो।

५. गोर्खा भर्तीको गाँठो फुकाउन सकेनन्

अग्निपथ योजनापछि भारतीय सेनामा नेपाली युवाको भर्ती रोकिएको विषय पनि सरकारका लागि चुनौती बन्यो। गोर्खा पूर्वसैनिकहरूले भर्ती पुनः खोल्न माग गरिरहे पनि बालेन नेतृत्वको सरकारले ठोस समाधान निकाल्न सकेन। यसले भारतसँगको सम्बन्धलाई बेवास्ता गरेर मात्रै सरकार अघि बढ्न नसक्ने यथार्थ उजागर गरेको विश्लेषण गरिएको छ।

६. महानगर विवाद र गणेश नेपालीको आत्मदाह

काठमाडौं महानगर प्रहरीसँगको विवादपछि राइड सेयर चालक गणेश नेपालीले आत्मदाह गरी ज्यान गुमाएको घटनाले बालेनको पुरानो छविमाथि गम्भीर प्रश्न उठायो। त्यसपछि आत्मदाहका थप प्रयाससमेत भएका थिए। जनताको पक्षमा उभिने नेताका रूपमा बनेको उनको छवि कठोर र जनताबाट टाढिएको सरकारको आरोपमा बदलिन थाल्यो।

७. सुकुम्बासी बस्ती हटाउने विषयमा असन्तुष्टि

काठमाडौंका सुकुम्बासी तथा अनौपचारिक बस्ती हटाउने विषय पनि बालेन सरकारका लागि चुनौती बन्यो। पर्याप्त पुनर्स्थापना नगरी बस्ती हटाउन खोजिएको भन्दै विरोध भयो। आन्दोलन चर्किँदै जाँदा बालेनको परम्परागत राजनीतिक शक्तिविरुद्ध बनेको युवा आधारमै असन्तुष्टिका स्वर सुनिन थाले।

८. धार्मिक तनावले बढायो चुनौती

सुनसरी र सिराहामा हिन्दु–मुस्लिम तनाव र झडप हुँदा तीन जनाको मृत्यु भयो र कर्फ्यु लगाउनुपर्ने अवस्था आयो। प्रधानमन्त्री बनेपछि तुलनात्मक रूपमा कम सार्वजनिक देखिएका बालेनले त्यसपछि पहिलो ठूलो टेलिभिजन सम्बोधन गर्नुपर्‍यो। घटनाले ‘सबै कुरा बदल्न सक्ने बाहिरिया नेता’को उनको छविलाई व्यवहारिक शासनको कठोर परीक्षामा पुर्‍यायो।

९. संसद्बाट दूरीको आरोप

प्रधानमन्त्री बनेपछि ३९ वटा संसदीय बैठकमध्ये केवल पाँचवटामा उपस्थित भएको इन्डिया टुडेले उल्लेख गरेको छ। विपक्षी सांसदहरूले प्रधानमन्त्री संसद्मा उपस्थित भएर जनप्रतिनिधिका प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने माग गर्दै विरोध गरे। सभामुखले समेत प्रश्नोत्तरका लागि संसद्मा उपस्थित हुन निर्देशन दिनुपर्ने अवस्था आएपछि बालेनमाथि संसदीय जवाफदेहिताबाट टाढिएको आरोप लाग्यो।

१०. आफ्नै पार्टीसँग पनि दूरी

रास्वपाको केन्द्रीय कार्यालय तथा पार्टीका बैठकमा बालेनको उपस्थिति न्यून भएको विषयसमेत चर्चामा आयो। स्थानीय तहको चुनावी तयारीबारे छलफल भइरहेको महत्वपूर्ण केन्द्रीय समिति बैठकमा सहभागी नभई पोखरा हुँदै मुस्ताङ गएको विषयले पार्टीभित्र प्रश्न उठायो। बालेन पार्टी प्रणालीप्रति नै अनुदार रहेको र रवि लामिछानेसँगको सम्बन्धमा समेत चिसोपना आएको चर्चा हुन थाल्यो।

हिरोबाट ‘भिलेन’ बन्ने मोड

बालेनको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास यही हो—जुन टकरावले उनलाई काठमाडौंको मेयर हुँदा हिरो बनायो, त्यही टकराव प्रधानमन्त्री बनेपछि उनको कमजोरी बन्न थालेको देखिन्छ।

महानगरमा नियम मिच्नेहरूसँग भिड्नु र केन्द्र सरकारको नेतृत्व गर्दै संसद्, राजनीतिक दल, कर्मचारीतन्त्र, छिमेकी मुलुक तथा नागरिक समाजसँग समन्वय गर्नु एउटै कुरा होइन। सरकार सञ्चालनमा लोकप्रियता मात्र पर्याप्त हुँदैन; निर्णय क्षमता, संस्थागत अनुशासन, संवाद, कूटनीतिक परिपक्वता र जवाफदेहिता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले बालेनको समस्या एउटा विवादमा सीमित देखिँदैन। करिब पाँच महिनामै कूटनीति, संसद्, पार्टी, महानगरसँगको सम्बन्ध, सामाजिक तनाव र जनअपेक्षासँग जोडिएका अनेक प्रश्न एकैपटक उठेका छन्।

बालेनको वास्तविक परीक्षा अब ‘पुराना दलविरुद्ध कति कडा हुन सक्छन्’ भन्ने होइन, ‘देशको शासन प्रणालीसँग कति प्रभावकारी रूपमा समन्वय गर्न सक्छन्’ भन्ने बनेको छ। यही परीक्षाको परिणामले ‘जेन–जी हिरो’को उनको राजनीतिक छवि दीर्घकालीन नेतृत्वमा बदलिन्छ कि आलोचनाको केन्द्रमै सीमित हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ।