जडीबुटीबाट समृद्धि सम्भव छ तर शर्त लागु हुन्छ ! (भिडियो सहित)

सुदूरपश्चिमका पहाड र जङ्गलहरू प्रकृतिले दिएका बहुमूल्य जडीबुटीका खानी हुन् । यहाँ यार्सागुम्बा, जटामसी, कुड्की, पाषाणभेद, वन लसुन, टिमुर, पाँचऔँले, सर्पगन्धा, अश्वगन्धा, चिराइतो र चुत्रो जस्ता २५० भन्दा बढी प्रजातिका जडीबुटी पाइन्छन् । सरकारले जडीबुटीमार्फत रोजगारी र आयआर्जन बढाउने नीति बनाएको दुई दशक भइसक्यो । तर, विडम्बना— सुदूरपश्चिमको जडीबुटीले अझै साँचो अर्थमा समृद्धिको ढोका खोल्न सकेको छैन ।

जडीबुटी मूल्य शृङ्खलाको पहिलो कडी हुन्— संकलक र किसान । तर, उनीहरूको श्रमको मूल्य उनीहरू आफैँले तोक्न पाउँदैनन् । प्रदेशमा जडिबुटी प्रशोधन नहुँदा किसान सस्तोमा जडीबुटी बेच्न बाध्य छन् । “जिल्लाका व्यापारीले उनीहरूबाट जडीबुटी संकलन गरेर नेपालगञ्ज वा टनकपुर पुर्याउँछ । त्यहाँ दृश्य/अदृश्य कमिशन एजेन्टहरू हुन्छन्; जो न जडीबुटीमै पसिना बगाउने किसान वा संकलक हो न लगानी गर्ने व्यापारी । उनीहरूले बजार मुल्यको सूचना लुकाउँछन् र किसान/व्यापारी र ठूला उद्योगबीच सम्पर्क मिलाउँछन् । एउटै फोन कलको भरमा प्रति किलो ठूलो कमिशन बुझ्छन् । असली नाफा यिनैको खल्तीमा जान्छ किनभने यिनको कुनै ओभरहेड खर्च हुँदैन ।”

उदाहरणका लागि, किरमडा अर्थात् चुत्रोको डाँठ किसानले प्रतिकिलो २० देखि ४० रुपैयाँमा बिक्रि गर्छन्, जबकि नेपालगञ्ज पुग्दा तेस्रो व्यापारीले यसलाई किलो मै १४० रुपैयाँ को दरले बिक्रि गर्छ । जडीबुटी व्यवसायमा किसान र संकलक भन्दा बीचको व्यापारीले बढी मुनाफा पाउने गरेको संकलक र किसानहरुको गुनासो छ । डडेल्धुराका किसान चक्रबहादुर दमाईका अनुसार, ठूला व्यापारीहरूको ‘सिन्डिकेट’ कायम गरेर अग्रिम पेश्की दिंदा किसानलाई सधैँ परनिर्भर बनाएको छ ।

उता किसानबाट जडीबुटी किनेर जिल्लाबाहिर पठाउँदै व्यापारीहरू भन्छन् “जिल्लामा भण्डारण गर्ने ठाउँ छैन । भाडामा घर लिएर जडीबुटी सङ्कलन गर्दै आएका छौं । सङ्कलन, ढुवानी, र भण्डारण सबै मूल्य जोड्दा निकासीकर्ताले बढी नाफा खान्छ भने कुरामा सत्यता छैन ।” बरू, बैतडीबाट निकासी हुने सबैजसो जडीबुटी अप्रशोधित नै निकासी हुने हुँदा ठुलो मात्रामा आम्दानी गुमिरहेको उनीहरूको भनाइ छ ।

सुदूरपश्चिमबाट साँच्चै नै सबै जसो जडीबुटीहरू प्रशोधन बिना नै निकासी हुनेगरेका छन् । प्रशोधन र उचित भण्डारणको अभावमा संकलकहरू सड्ने वा तौल घट्ने डरले सस्तोमै बेच्न हतारिन्छन् । जङ्गलबाट संकलन हुने जडीबुटी प्रशोधन गर्न उच्च प्रविधि चाहिने भएकाले राज्यको सहयोग बिना उद्योग सञ्चालन गर्न नसकिने नेपाल जडीबुटी व्यवसायी संघका केन्द्रीय अध्यक्ष टंक प्रसाद शर्मा बताउँछन् ।

प्रदेशमा नीजी लगानीमा खुलेका झन्डै एक दर्जन जडीबुटी उद्योगहरू अहिले बन्द छन् । बाजुरामा ४, कञ्चनपुरमा ३, कैलालीमा ४ र डडेल्धुरामा १ गरी १२ उद्योग बन्द भैसकेको जानकारी दिन्छन् जडीबुटी व्यवसायी संघ कैलालीका अध्यक्ष दीपक भट्ट ।

वन निर्देशनालयको तथ्याङ्क अनुसार जडीबुटी निर्यातको ग्राफ बर्सेनी उकालै लागेको देखिन्छ ।
• आ.व. 2080/81 : १,९७५ टन
• आ.व. 2081/82: २,११२ टन
• आ.व. 2082/83 (चैतसम्म): २,१३२ टन

बैतडीबाट मात्रै यो वर्ष ६ लाख ८४ हजार जडीबुटी निकासी भएको छ, जसमध्य चुत्रोको परिणाम अत्यन्त धेरै छ । तर, परिमाण बढे पनि स्थानीय स्तरमा मूल्य अभिवृद्धि (Value Addition) नहुँदा राज्यले ठूलो राजस्व गुमाइरहेको छ ।

सुदूरपश्चिमको जडीबुटी क्षेत्रमा देखिएका यी समस्याको समाधान असम्भव भने छैन। विज्ञहरूका अनुसार जडीबुटीको दिगो संकलन र व्यापारमा समावेशी सहभागिता र अधिकतम लाभको न्यायोचित बाँडफाँड मार्फत समृद्धि हासिल गर्ने हो भने स्थानीय तहहरूले उत्पादनमा आधारित अनुदान तथा न्यूनतम समर्थन मूल्य (MSP) को व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ भने प्रदेश सरकारले निजी क्षेत्रको साझेदारीमा प्रशोधन केन्द्र स्थापना र सञ्चालन गर्नुपर्दछ ।

त्यस्तै केन्द्र सरकारले प्रदेशमा अनुसन्धान तथा गुणस्तर प्रमाणीकरण प्रयोगशाला स्थापना गर्ने तथा किसान समूह, वन उपभोक्ता समूह लगायतका नागरिक समाज संस्थाहरूले विकास साझेदारहरू संग मिलेर वैज्ञानिक संकलन विधिबारे सचेतना कार्यक्रम गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयका वनस्पति विज्ञानका पूर्व प्राध्यापक डा. करबिर सिंह खत्रीले भन्नुभए जस्तै सुदूरपश्चिमले जडीबुटीलाई केवल गौरवको रूपमा होइन ‘प्रशोधित गौरव’ का रूपमा विश्व बजारमा चिनाउन ढिला भैसकेको छ ।

(यो सामग्री इन्टरन्यूज अर्थ जर्नालिज्म नेटवर्कको सहयोगमा उत्पादन गरिएको हो ।)