पानी : अब संकट मात्र होइन हामी टाट पल्टिसक्यौ

_{^{संयुक्त राष्ट्र संघको विश्वविद्यालय (UNU-INWEH) को ‘ग्लोबल वाटर बैंकरप्सि’ (Global Water Bankruptcy) प्रतिवेदनको जेनेरेटिभ आइको सहयोगमा गरिएको शारंश}}

_{^{तस्विर : एन्ड्रयू हार्ट}}

विश्वमा पानीको उपलब्धतालाई लिएर दशकौँदेखि एउटै रटना लगाइँदै आइएको छ – “पानीको संकट”। तर, संयुक्त राष्ट्र संघको विश्वविद्यालय (UNU-INWEH) द्वारा भर्खरै सार्वजनिक गरिएको एउटा युगान्तकारी प्रतिवेदनले यो स्थापित भाष्यलाई पूर्णतः परिवर्तन गरिदिएको छ । २० जनवरी २०२६ मा न्यूयोर्कस्थित राष्ट्र संघको मुख्यालयबाट जारी ‘ग्लोबल वाटर बैंकरप्सि’ (Global Water Bankruptcy) प्रतिवेदनले एउटा डरलाग्दो सत्य घोषणा गरेको छ : विश्व अब पानीको ‘संकट’ मा मात्र छैन, बरु यो ‘टाट पल्टिएको’ (Bankrupt) अवस्थामा पुगिसकेको छ ।

“पानीको टाटपल्टाई” सुन्दा कुनै वित्तीय विफलता जस्तो लाग्न सक्छ, तर यसको गहिराइ त्योभन्दा कैयौँ गुणा बढी भयावह छ । प्रतिवेदनका मुख्य लेखक तथा राष्ट्र संघका पानी विज्ञ काभेह मदनीका अनुसार, हामी एउटा यस्तो ‘संकटपछिको अवस्था’ (Post-crisis era) मा प्रवेश गरेका छौँ, जहाँ विगतका सामान्य दिनहरूमा फर्कने सम्भावना लगभग समाप्त भइसकेको छ । जसरी एउटा व्यापारिक संस्थाले आफ्नो आम्दानीभन्दा बढी खर्च गर्छ र अन्ततः आफ्नो पूँजी नै रित्याएर टाट पल्टिन्छ, ठ्याक्कै त्यसरी नै मानव सभ्यताले पृथ्वीको ‘हाइड्रोलोजिकल पुँजी’-अर्थात् हजारौँ वर्षदेखि सञ्चित भूमिगत जल, हिमनदी र सिमसार क्षेत्र = रित्याइसकेको छ ।

यो प्रतिवेदन केवल तथ्याङ्कको थुप्रो मात्र होइन, यो विश्वका लागि एउटा “अप्रिय सत्य” को ऐना हो । क्यालिफोर्नियाको मरुभूमिमा भासिँदै गरेको जमिनदेखि दक्षिण एशियाका रित्तिँदै गरेका इनारहरू र अन्टार्कटिकामा पग्लिरहेका हिउँका ढिक्काहरूले एउटै कुराको संकेत गरिरहेका छन् : हामीले हाम्रो क्षमताभन्दा धेरै प्राकृतिक ऋण लिइसकेका छौँ । यो नयाँ वास्तविकताले हामीलाई चेतावनी दिइरहेको छ कि अब ‘संकट व्यवस्थापन’ को पुरानो शैलीले काम गर्नेवाला छैन । अब हामीले एउटा यस्तो संसारमा बाँच्न सिक्नुपर्नेछ जहाँ पानीका ऐतिहासिक स्रोतहरू सधैँका लागि ‘कंगाल’ भइसकेका छन् । यो फिचरले यसै जल-कंगालीको गहिराइ, यसका कारकहरू र अबको कठिन तर आवश्यक बाटोबारे विस्तृत व्याख्या गर्नेछ ।

अवधारणात्मक परिवर्तन : ‘टाटपल्टाई’ शब्द नै किन ?

दशकौँदेखि जल व्यवस्थापनको क्षेत्रमा ‘वाटर स्ट्रेस’ (जल तनाव) र ‘वाटर क्राइसिस’ (जल संकट) जस्ता शब्दहरू निकै लोकप्रिय रहे । तर, संयुक्त राष्ट्र संघको यो पछिल्लो प्रतिवेदनले यी शब्दहरू अब अपर्याप्त भइसकेको दाबी गरेको छ । प्रतिवेदनका अनुसार ‘तनाव’ ले एउटा यस्तो चापलाई बुझाउँछ जुन अस्थायी हुन्छ र प्रयास गरेमा पुरानै अवस्थामा फर्कन सकिन्छ । त्यस्तै, ‘संकट’ ले एउटा गम्भीर तर समयबद्ध धक्कालाई जनाउँछ जसलाई उचित व्यवस्थापनले समाधान गर्न सकिन्छ । तर, वर्तमान विश्वले झेलिरहेको समस्या यी दुवै अवस्थाभन्दा धेरै अगाडि बढिसकेको छ – जसलाई प्रतिवेदनले ‘जल टाटपल्टाई’ (Water Bankruptcy) भनेको छ ।

यसलाई बुझ्न वित्तीय शब्दावलीको सहारा लिनु उपयुक्त हुन्छ । हाम्रो प्रकृतिसँग पानीको एउटा ‘बचत खाता’ छ र एउटा ‘चल्ती खाता’ छ । वार्षिक रूपमा हुने वर्षा, हिमपात र नदीहरूको प्रवाह हाम्रो ‘आय’ वा चल्ती खाता हो । अर्कोतर्फ, हजारौँ वर्ष लगाएर पृथ्वीको गर्भमा जम्मा भएको भूमिगत जल (Aquifers), प्राचीन हिमनदीहरू र विशाल सिमसार क्षेत्रहरू हाम्रो ‘बचत’ वा स्थायी पुँजी हुन् । जबसम्म हामीले वार्षिक आयको सीमाभित्र रहेर पानी खर्च गर्छौँ, तबसम्म प्रणाली सन्तुलित रहन्छ । तर, आधुनिक विकासको अन्धधुन्ध दौडमा हामीले वार्षिक आम्दानीले नपुगेर आफ्नो ‘बचत’ (Natural Water Capital) समेत रित्त्याउन थाल्यौँ ।

जब कुनै समाजले आफ्नो पुनर्जीवित हुन सक्ने जलस्रोतको सीमा नाघेर दीर्घकालीन भण्डार (Aquifers र Glaciers) लाई स्थायी रूपमा सिध्याउँछ, तब ऊ हाइड्रोलोजिकल रूपमा ‘टाट पल्टिन्छ’। टाटपल्टाईको अर्थ यो हो कि अब हामीले चाहेर पनि ती स्रोतहरूलाई उनीहरूको ऐतिहासिक स्तरमा फर्काउन सक्दैनौँ । उदाहरणका लागि, जमिनमुनिको पानी यति धेरै निकालियो कि अब त्यहाँका ढुङ्गा र माटोका छिद्रहरू थिचिएर बन्द भइसकेका छन् (Compacted Aquifers), जसले गर्दा अब वर्षा भए पनि त्यो पानी जमिनमुनि भण्डारण हुन सक्दैन। यो एक अपरिवर्तनीय (Irreversible) क्षति हो । त्यसैले, यो केवल अभाव मात्र होइन, बरु एउटा यस्तो प्रणालीगत विफलता हो जहाँ हामीले आफ्नो भविष्यको सुरक्षा कवच नै बेचिसकेका छौँ ।

‘मानवनिर्मित खडेरी’ (Anthropogenic Drought) : प्राकृतिक होइन, हाम्रै गल्ती हो

सामान्यतया खडेरीलाई हामी प्रकृतिको एउटा चक्रीय प्रक्रिया र वर्षाको अभावका रूपमा बुझ्छौँ। तर, संयुक्त राष्ट्र संघको यो प्रतिवेदनले एउटा नयाँ र डरलाग्दो शब्द अघि सारेको छ – ‘एन्थ्रोपोजेनिक ड्राउट’ अर्थात् मानवनिर्मित खडेरी । प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ कि विश्वले अहिले सामना गरिरहेको पानीको हाहाकार प्राकृतिक समस्या भन्दा पनि दशकौँदेखिको मानवीय कुप्रबन्धन, ओभर-एलोकेसन (क्षमताभन्दा बढी बाँडफाँड) र वातावरणीय विनाशको समग्र परिणाम हो ।

विगतमा खडेरीलाई ‘अकल्पनीय प्राकृतिक घटना’ मानिन्थ्यो, जसलाई वर्षा भएपछि समाधान भएको मानिन्थ्यो । तर, अहिलेको ‘मानवनिर्मित खडेरी’ वर्षा भए पनि निको नहुने रोगजस्तो बनेको छ । यसका मुख्य तीनवटा कारणहरूलाई प्रतिवेदनले गम्भीरताका साथ उठाएको छ ।

पहिलो, सतही पानीको ओभर-एलोकेसन : विश्वका धेरै नदीहरूमा बग्ने पानीभन्दा बढी पानी प्रयोग गर्ने कानुनी अधिकार र सम्झौताहरू गरिएछन् । यसले गर्दा नदीहरू समुद्रसम्म पुग्नै छाडेका छन् ।

दोस्रो, जमिनको क्षयीकरण र वनविनाश : पहाडका भिरालो जमिनमा वन विनाश हुँदा र सिमसार क्षेत्रहरू पुरिँदा वर्षाको पानी जमिनमुनि रिचार्ज हुन पाएको छैन, जसले गर्दा सानो सुक्खा याममा पनि पानीका मुहानहरू ह्वात्तै सुक्छन् ।

तेस्रो र सबैभन्दा घातक कारण प्रदूषण हो । प्रतिवेदनले औँल्याएको छ कि कतिपय क्षेत्रमा पानीको मात्रा त पर्याप्त छ, तर त्यसमा मिसाइएको औद्योगिक रसायन, ढल र कृषिजन्य विषादीका कारण त्यो प्रयोग गर्नै नसकिने गरी ‘विषाक्त’ बनेको छ ।

यसरी हेर्दा, पानीको अभाव प्रकृतिले दिएको सजाय नभएर मानिसले आफ्नै हातले खनेको खाडल हो । हामीले पानीको मागलाई अनियन्त्रित रूपमा बढायौँ, तर त्यो पानी उत्पादन गर्ने प्राकृतिक कारखाना (सिमसार, वन र हिमनदी) लाई भने ध्वस्त पार्यौँ । प्रतिवेदनले स्पष्ट चेतावनी दिएको छ – जबसम्म हामी यो ‘मानवनिर्मित’ पक्षलाई सुधार्दैनौँ, तबसम्म जतिसुकै वर्षा भए पनि हाम्रो जल-टाटपल्टाईको अवस्था सुध्रने छैन ।

तथ्याङ्कको डरलाग्दो चित्र : ‘रेड जोन’ मा विश्व

संयुक्त राष्ट्र संघको प्रतिवेदनले प्रस्तुत गरेका तथ्याङ्कहरू कुनै त्रासदीपूर्ण चलचित्रको पटकथाभन्दा कम छैनन् । यी तथ्याङ्कले स्पष्ट पार्छन् कि विश्वका धेरै हिस्साहरू अहिले जल-सुरक्षाको ‘रेड जोन’ (खतराको क्षेत्र) मा छन् । प्रतिवेदन अनुसार, सन् १९९० को दशकयता विश्वका झन्डै ५० प्रतिशत ठूला तालहरूले आफ्नो अस्तित्व गुमाउँदै गएका छन् वा तिनको जलस्तर निकै घटेको छ । यो चिन्ताको विषय यसकारण पनि हो कि विश्वको करिब २५ प्रतिशत जनसङ्ख्या प्रत्यक्ष रूपमा तिनै तालहरूमा निर्भर छ ।

सबैभन्दा भयावह स्थिति त भूमिगत जलस्रोतको छ। प्रतिवेदनले खुलासा गरे अनुसार विश्वको ५० प्रतिशत घरायसी प्रयोगको पानी र ४० प्रतिशतभन्दा बढी सिँचाइको पानी जमिनमुनिको एक्विफर (Aquifers) बाट निकालिन्छ । तर, विडम्बना के छ भने विश्वका ७० प्रतिशत मुख्य एक्विफरहरू अहिले तीव्र गतिमा रित्तिँदै छन् । यो ‘बचत खाता’ बाट पैसा झिकेजस्तै हो, जहाँ जम्मा हुने (Recharge) भन्दा खर्च हुने दर कैयौँ गुणा बढी छ । यसको परिणाम स्वरूप, विश्वका धेरै सहर र डेल्टा क्षेत्रहरू भासिँदै गएका छन् । प्रतिवेदन भन्छ – झन्डै २ अर्ब मानिस अहिले ‘सिङ्किङ ग्राउन्ड’ (भासिँदै गरेको जमिन) मा बसिरहेका छन्, जहाँ कतिपय सहरहरू प्रतिवर्ष २५ सेन्टिमिटरसम्म तल धसिँदै छन् ।

प्राकृतिक फिल्टरका रूपमा चिनिने सिमसार क्षेत्रहरूको अवस्था झन् कारुणिक छ। विगत पाँच दशकमा मात्रै झन्डै ४१० मिलियन हेक्टर सिमसार क्षेत्र – जुन पूरै युरोपेली संघको क्षेत्रफल बराबर हुन आउँछ – नक्साबाट मेटिएको छ। यसको वातावरणीय मात्र होइन, आर्थिक मूल्य पनि उत्तिकै उच्च छ; सिमसार विनासका कारण वार्षिक ५.१ ट्रिलियन डलर बराबरको पारिस्थितिकीय सेवा (Ecosystem Services) गुमेको छ । त्यस्तै, १९७० यता विश्वले आफ्नो हिमनदीको ३० प्रतिशतभन्दा बढी मास (पिण्ड) गुमाइसकेको छ । यी हिमनदीहरू दक्षिण एशिया जस्ता क्षेत्रका लागि ‘वाटर टावर’ हुन्, जसको अभावमा अर्बौ मानिसको भविष्य अन्धकारमा छ । यी तथ्याङ्कले के कुराको पुष्टि गर्छन् भने हामीले प्रकृतिको हाइड्रोलोजिकल सन्तुलनलाई यसरी खल्बल्याएका छौँ कि अब सामान्य मर्मत-सम्भारले यसलाई पुरानै लयमा फर्काउन असम्भव प्रायः छ ।

खाद्य सुरक्षा र अर्थतन्त्रको जग हल्लिँदै

“जल-टाटपल्टाई” केवल वातावरणविद्हरूको चिन्ताको विषय मात्र होइन, यो विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र मानव अस्तित्वको आधार ‘खाद्य सुरक्षा’ का लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ । संयुक्त राष्ट्र संघको प्रतिवेदनले एउटा डरलाग्दो सम्बन्ध के उजागर गरेको छ भने विश्वको आधाभन्दा बढी खाद्य उत्पादन तिनै क्षेत्रहरूमा भइरहेको छ जहाँ जलस्रोतको भण्डार कि त तीव्र गतिमा घटिरहेको छ वा पूर्णतः अस्थिर छ ।

अहिले झन्डै ३ अर्ब मानिस यस्तो क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् जहाँ पानीको मौज्दात निरन्तर ओरालो लागिरहेको छ । कृषि क्षेत्र, जसले विश्वको कुल स्वच्छ पानीको ७० प्रतिशत हिस्सा खपत गर्छ, अहिले यो टाटपल्टाईको केन्द्रविन्दुमा छ । प्रतिवेदन अनुसार, विश्वभरका झन्डै १७ करोड हेक्टर सिञ्चित कृषि भूमि – जुन फ्रान्स, स्पेन, जर्मनी र इटालीको कुल क्षेत्रफल बराबर हुन आउँछ – अत्यधिक जल तनावमा छ। विशेष गरी दक्षिण एशिया र चीनका ‘अन्न भण्डार’ भनिने क्षेत्रहरूमा भूमिगत जलको स्तर यति तल गइसकेको छ कि अब त्यहाँबाट पानी निकाल्नु आर्थिक र प्राविधिक दुवै दृष्टिले असम्भव हुँदै गएको छ ।

यसको असर केवल स्थानीय किसानमा मात्र सीमित छैन । जब कुनै एक क्षेत्रमा पानीको अभावले उत्पादन घट्छ, त्यसले विश्वव्यापी बजारमा खाद्यान्नको मूल्य बढाउँछ, जसलाई प्रतिवेदनले ‘रिपल इफेक्ट’ (Ripple Effect) भनेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र मूल्य संयन्त्रका माध्यमबाट एउटा देशको जल-टाटपल्टाई अर्को देशको भान्सासम्म पुग्छ । यसबाहेक, ‘सलाइनजेसन’ (जमिनमा नुनको मात्रा बढ्ने प्रक्रिया) का कारण मात्रै विश्वको १० करोड हेक्टर खेतीयोग्य जमिन क्षतिग्रस्त भएको छ । प्रतिवेदनले चेतावनी दिएको छ कि यदि हामीले तुरुन्तै ‘वाटर-स्मार्ट’ कृषिको अवधारणा आत्मसात गरेनौँ भने, यो जल-दिवालियापनले विश्वभर भोकमरी र आर्थिक मन्दीको एउटा नयाँ शृङ्खला सुरु गर्नेछ ।

_{^{अष्ट्रेलियाको उत्तरी क्वीन्सल्याण्डको चार्टर्स टावर्सको पश्चिममा रहेको मेसाको फेदमा सुख्खा जमिनको लवणतास salinity को कारण भैरहेको वातावरणीय ह्रास । तस्बिर : CSIRO, विकिमिडिया कमन्स}}

सामाजिक न्याय र ‘हाइड्रोलोजिकल असमानता’

जल-टाटपल्टाई केवल वातावरणीय वा प्राविधिक समस्या मात्र होइन, यो गहिरो सामाजिक र राजनीतिक न्यायको प्रश्न पनि हो । संयुक्त राष्ट्र संघको प्रतिवेदनले यो संकटको भार समाजका सबै वर्गमा समान रूपमा नपर्ने तथ्यलाई उजागर गरेको छ । प्रतिवेदनका अनुसार, जल-संशाधनको अत्यधिक दोहनबाट हुने लाभ अक्सर शक्तिशाली औद्योगिक घराना, ठूला व्यावसायिक फार्म र धनी राष्ट्रहरूले लिइरहेका छन्, जबकि यसको ‘दिवालियापन’ को मूल्य भने साना किसान, आदिवासी समुदाय, न्यून आय भएका सहरी बासिन्दा र महिलाहरूले चुकाउनु परिरहेको छ ।

महिला र युवाहरू यो संकटको अग्रपंक्तिमा छन् । ग्रामीण भेगमा पानीका मुहानहरू सुक्दै जाँदा महिलाहरूले पानी भर्नका लागि दैनिक थप धेरै घण्टा पैदल हिँड्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना भएको छ, जसले उनीहरूको शिक्षा र आर्थिक अवसरहरू खोसेको छ । प्रतिवेदनले यसलाई ‘हाइड्रोलोजिकल इनइक्वालिटी’ (जल असमानता) को रूपमा व्याख्या गरेको छ । जब जमिनमुनिको पानीको तह निकै तल जान्छ, धनीहरूसँग गहिरो बोरिङ खन्ने स्रोत हुन्छ, तर गरिब किसानका इनारहरू सधैँका लागि सुक्छन् । यसले ग्रामीण क्षेत्रमा गरिबी र विस्थापनको नयाँ लहर ल्याएको छ ।

यति मात्र होइन, पानीको यो ‘टाटपल्टाई’ अहिले विश्वव्यापी अस्थिरता र द्वन्द्वको मुख्य कारक (Driver of fragility) बन्दै गएको छ । प्रतिवेदनले चेतावनी दिएको छ कि पानीको न्यायोचित वितरण हुन नसकेमा यसले समुदायहरूबीच तनाव बढाउने र ठूलो संख्यामा ‘जल-शरणार्थी’ (Water Refugees) पैदा गर्नेछ । “पानीको व्यवस्थापन गर्नु भनेको केवल पाइप र पम्पको व्यवस्थापन गर्नु होइन, यो शान्ति र सामाजिक एकता कायम राख्नु पनि हो,” प्रतिवेदनमा भनिएको छ । त्यसैले, जल-टाटपल्टाईको व्यवस्थापन गर्दा सबैभन्दा जोखिममा रहेका समुदायको अधिकारलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने खाँचो छ ।

नयाँ उपचार : ‘क्राइसिस म्यानेजमेन्ट’ बाट ‘बैंकरप्सि म्यानेजमेन्ट’ सम्म

जब कुनै वित्तीय संस्था टाट पल्टिन्छ, तब पुरानो शैलीको खर्च गर्ने तरिकाले काम गर्दैन । त्यहाँ ‘ऋण पुनर्संरचना’ र ‘कठोर अनुशासन’ को आवश्यकता पर्छ । संयुक्त राष्ट्र संघको यस प्रतिवेदनले जल क्षेत्रमा पनि ठ्याक्कै यही ‘बैंकरप्सि म्यानेजमेन्ट’ (टाटपल्टाई व्यवस्थापन) को अवधारणा अघि सारेको छ । अबको हाम्रो प्राथमिकता “पुरानै सामान्य अवस्थामा फर्कने” (Getting back to normal) हुनुहुँदैन, किनकि धेरै जलप्रणालीहरूका लागि त्यो ढोका बन्द भइसकेको छ । अबको लक्ष्य भनेको “नयाँ वास्तविकतामा अनुकूलन हुनु” र थप क्षति हुनबाट रोक्नु हो ।

प्रतिवेदनले परम्परागत जल नीतिहरू, जस्तै केवल खानेपानी र सरसफाइ (WASH) मा मात्र केन्द्रित हुने सोचलाई अबको समयका लागि अपर्याप्त मानेको छ । नयाँ एजेन्डाअनुसार, सरकारहरूले सबैभन्दा पहिले थप अपरिवर्तनीय क्षति रोक्न ‘रेड लाइन’ कोर्नुपर्छ । यसको अर्थ हो – बाँकी रहेका सिमसार क्षेत्रको पूर्ण संरक्षण, भूमिगत जलको अनियन्त्रित दोहनमा प्रतिबन्ध र प्रदूषण गर्नेहरूलाई कडा दण्ड । दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष ‘डिमाण्ड म्यानेजमेन्ट’ हो; अर्थात् उपलब्ध पानीको सीमित मात्रालाई ध्यानमा राखेर कृषि र औद्योगिक मागलाई पुनर्संरचना गर्ने । ‘वाटर न्युट्रालिटी’ (जल तटस्थता) को सिद्धान्त अपनाउँदै विकासका मोडलहरूलाई पानीको उपलब्धतासँग तालमेल मिलाउनु अबको अनिवार्य सर्त हो ।

यो व्यवस्थापनमा आधुनिक प्रविधिको भूमिका निर्णायक हुने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । ‘अर्थ अब्जर्भेसन’ (भू-उपग्रहबाट गरिने अनुगमन), आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र एकीकृत मोडलिङको प्रयोग गरेर विश्वव्यापी जल भण्डारको वास्तविक समयमा निगरानी (Monitoring) गरिनुपर्छ । यसले कुन एक्विफर वा नदी कति बेला ‘टाट पल्टिँदैछ’ भन्ने पूर्वसूचना दिनेछ । प्रतिवेदनले पानीलाई ‘डाउनस्ट्रीम’ समस्या (जसले अरू समस्या निम्त्याउँछ) मात्र नमानेर ‘अपस्ट्रीम’ अवसर (जसले जलवायु र शान्तिलाई सघाउँछ) को रूपमा हेर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ । यदि हामीले पानीलाई जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता र खाद्य सुरक्षाका अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिहरूसँग एकीकृत रूपमा जोड्न सक्यौँ भने मात्र यो जल-दिवालियापनबाट जोगिने बाटो खुल्नेछ ।

निष्कर्ष

“जल टाटपल्टाई” को घोषणा सुन्दा सुरुमा निराशाजनक लाग्न सक्छ, तर संयुक्त राष्ट्र संघको यो प्रतिवेदनले यसलाई एउटा सकारात्मक मोडको रूपमा व्याख्या गरेको छ । मुख्य लेखक काभेह मदानीका अनुसार, टाटपल्टाईको स्वीकारोक्ति हार मान्नु होइन, बरु सत्यलाई स्विकारेर नयाँ र इमानदार सुरुवात गर्नु हो । जबसम्म हामी ‘संकट’ को भ्रममा रहन्छौँ, तबसम्म हामी पुरानै असफल शैलीबाट समाधान खोजिरहनेछौँ । तर, जब हामी आफू टाट पल्टिएको स्वीकार गर्छौँ, तब मात्र हामी कठोर तर आवश्यक निर्णयहरू लिन तयार हुन्छौँ ।

अबको बाटो चुनौतीपूर्ण छ। आगामी २०२६ र २०२८ का संयुक्त राष्ट्र संघ जल सम्मेलनहरू, र २०३० को दिगो विकास लक्ष्य (SDG) को समयसीमा हाम्रा लागि अन्तिम अवसरहरू हुन् । यी माइलस्टोनहरूमा विश्वका नेताहरूले केवल प्रतिबद्धता मात्र होइन, बरु ‘हाइड्रोलोजिकल एकाउन्टिङ’ लाई राष्ट्रिय बजेटजस्तै प्राथमिकतामा राख्नुपर्नेछ । प्रतिवेदनले जोड दिएझैँ, पानीलाई अब केवल एउटा वस्तुका रूपमा होइन, बरु शान्ति, जलवायु स्थिरता र जैविक विविधताको मेरुदण्डका रूपमा हेरिनुपर्छ । पानीले नै विखण्डित विश्वमा उत्तर र दक्षिण, अनि धनी र गरिबबीच सहकार्यको सेतु बन्ने सामर्थ्य राख्छ ।

यो प्रतिवेदनले हामीलाई एउटा ऐना देखाएको छ । हामीले हाम्रा नदीहरूलाई समुद्रसम्म पुग्न दिएनौँ, हिमनदीहरूलाई पगाल्यौँ र भूमिगत पानीलाई निर्दयी भएर रित्त्यायौँ।  तर, अझै पनि केही बाँकी छ। जे जति प्राकृतिक पुँजी बाँकी छ, त्यसलाई जोगाउन र नयाँ हाइड्रोलोजिकल सीमाभित्र रहेर बाँच्न सिक्नु नै अबको मानव सभ्यताको मुख्य परीक्षा हुनेछ । हामीले जति ढिलो गरी यो सत्यलाई स्वीकार गर्नेछौँ, हाम्रो जल-घाटा त्यति नै गहिरिँदै जानेछ । यो फिचरले उठाएका प्रश्नहरू र प्रतिवेदनका चेतावनीहरूले एउटै कुरा भन्छन् – अब “पानीको व्यापार” होइन, “पानीको न्याय” र “प्रकृतिको पुनर्जीवन” मा लगानी गर्ने बेला आएको छ । पानी नै जीवन हो र यसको दिवालियापन हाम्रो सभ्यताको अन्त्य हुन सक्छ । त्यसैले, यो अन्त्यलाई एउटा नयाँ र सचेत सुरुवात बनाउनु आजको आवश्यकता हो ।

_{^{यो प्रतिबेदन पुरा अध्ययन गर्न https://collections.unu.edu/eserv/UNU:10445/Global_Water_Bankruptcy_Report__2026_.pdf पाउन सकिन्छ ।}}