बसाइँसराइले सृजना गरेका अवसरहरू (भिडियो सहित)
धनगढी । मानव सभ्यताको इतिहास नै बसाइँसराइको जगमा उभिएको छ । सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पनि पछिल्लो समय निकै तीव्र बसाइँसराइ देखिएको छ ।
तथ्याङ्क अनुसार सुदूरपश्चिमका ७ पहाडी जिल्लाको खुद बसाइँसराइ ऋणात्मक छ भने तराईका दुई जिल्ला – कैलाली र कञ्चनपुर – मा धनात्मक ।
कैलालीकै कुरा गर्ने हो भने बाहिर जन्मेर यहाँ बसोबास गर्ने जनसंख्या कैलालीमा जन्मिने कुल जनसंख्याको अनुपातमा २२.२ प्रतिशत बढी छ ।
परिणाम स्वरूप कैलाली र कञ्चनपुरमा श्रमशक्ति, बौद्धिक वर्ग र पुँजीको केन्द्रीकरण भइरहेको छ । यो बसाइसराइ संकट मात्रै होइन नयाँ अवसर पनि हो ।
तराईमा मानिसको चाप मात्र बढेको छैन, यसले आर्थिक गतिविधिलाई पनि नयाँ उचाइ दिएको छ । एउटा उदाहरण हेरौँ, सन् २०१० मा धनगढीमा गर्मीयामको विद्युत खपत दैनिक ७ मेगावाट मात्रै थियो ।
तर, सन् २०२६ को यो मे महिनासम्म आइपुग्दा विद्युत खपत बढेर दैनिक ३० मेगावाट पुगिसकेको छ । यो बढ्दो खपतले सहरीकरण र औद्योगिकीकरणको रफ्तारलाई प्रष्ट पार्छ ।
सुदूरपश्चिमका कुल उद्योगहरूमध्ये ७१.५ प्रतिशत उद्योग त कैलाली र कञ्चनपुरमा मात्रै केन्द्रित छन् । बसाइँसराइले तराईलाई ठूलो बजार र उपभोक्ता दिएको छ, जसले गर्दा यहाँको प्रतिव्यक्ति आय लगायत मानव विकास सूचकाङ्क (HDI) का सबै सूचकहरू पहाडको तुलनामा निकै बलियो बनेको छ ।
यही सहरले हजारौँको जीवन बदल्ने अवसर दिएको छ ।
पहाडबाट सहज र समृद्ध जीवनको आशा लिएर कैलाली झरेरका दार्चुलाका पुष्करसिंह बिष्ट अहिले व्यावसायिक फूल खेती गरिरहेका छन्, जसले सिजनमा ३० जनासम्मलाई रोजगारी दिन्छ ।
बैतडीबाट सरेकी धना रावल धनगढीमा इ-रिक्सा गुडाएर दैनिक १५ सय रुपैयाँसम्म कमाउँछिन् र छोराछोरीलाई राम्रो विद्यालयमा पढाउँछिन् ।
यहाँ दर्ता भएका २,२०० इ-रिक्सामध्ये २० प्रतिशत चालक महिला छन् । पहाडमा सम्भावना नदेखेर आमा संगै धनागढ़ी झरेका मनोज रोक्काको जुत्ता उद्योग होस् वा डोटीबाट भजनी सरेकी खिमा धामीको दुनाटपरी उद्योग, तराईले धेरैलाई सहज जीवनयापन दिएको छ ।
तर, यो विकासको सिक्काको अर्को पाटो पनि छ ।
तराईका उर्वर भूमिहरू कंक्रिटको जंगलमा परिणत हुँदैछन्, जसले कृषि उत्पादन घट्ने खतरा बढाएको छ । कैलालीमा मात्रै २१ हजार हेक्टर वन क्षेत्र अतिक्रमणमा परेको छ, जसले मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व निम्त्याइरहेको छ ।
बढ्दो जनसंख्याका कारण फोहोरमैला व्यवस्थापन जटिल बन्दै गएको र जनताले फोहर फालेको पनि पैसा तिर्नुपर्ने भएको छ ।
धनगढी उपमहानगरपालिकाले निजी क्षेत्रसँग मिलेर नकुहिने फोहर बाहिर निर्यात गर्ने र कुहिने फोहोरबाट मल र ग्यास बनाउने प्रयास थालेको छ, तर नीतिगत स्पष्टता नहुँदा उत्पादित ग्यासको पूर्ण सदुपयोग हुन सकेको छैन ।
अर्कोतर्फ, बसाइँसराइले पहाडमा एउटा फरक खालको सामाजिक परिवर्तन र प्राकृतिक सहजता ल्याएको छ ।
बैतडीकी डम्बरी कोलीको कथाले भन्छ – पहिले कथित उपल्लो जातिका मानिस मात्रै जाने खानेपानीको मुहान अहिले गाउँका दलित समुदायले सहजै प्रयोग गर्न पाएका छन् ।
गैर-दलितहरू सहर सरेपछि पहाडमा बाँकी रहेका दलित र विपन्न वर्गले ती जग्गाहरू अधिया वा लिजमा कमाएर आफ्नो जीविकोपार्जन सुधारिरहेका छन् ।
मानिसको चाप घट्दा पहाडका सामुदायिक वनहरू आफैँ पुनरुत्थान भई वन क्षेत्र फैलिएको छ, यद्यपि उपभोक्ताको अभावमा वन डढेलोको जोखिम भने बढेको छ ।
बसाइँसराइलाई रोक्न सकिंदैन, तर यसलाई व्यवस्थित गर्न भने पक्कै सकिन्छ, गर्नुपर्छ ।
स्थानीय तथा प्रदेश सरकारहरूले विज्ञहरूको सुझाव अनुसार पहाडको बाँझो जमिनलाई लिजमा लिएर फलफूल, तरकारी, जडीबुटी खेति, मौरीपालन, पर्यापर्यटन प्रवर्द्धन जस्ता कामहरू गर्न र तराईमा व्यवस्थित हरित आवास, फोहोरबाट ऊर्जा एबम् बगर खेति जस्ता हरित रोजगारी सृजना गर्ने नीति र नियत राख्ने हो भने बसाइसरैले जन्माउने चुनौतीलाई आर्थिक अवसरमा अवश्य बदल्न सकिने छ ।
बस्ती त सर्दैछ, अवसर पनि बढ्दैछ, तर के यो रूपान्तरणलाई वातावारण मैत्री, उत्थानशील, समावेशी, न्यायपूर्ण र दिगो बनाउन हामी साँच्चै तयार छौँ ?
(यो सामग्री इन्टरन्यूज अर्थ जर्नालिज्म नेटवर्कको सहयोगमा उत्पादन गरिएको हो ।)
